Trang chính » Biên Khảo, Nhận Định, Phê Bình Email bài này

Bài Thơ Thường, Thấm, Thấu (phần 1)

1 bình luận ♦ 19.11.2012

(Tiếp theo bài: Hiểu và Cảm Thấm và Thấu)

 

 

Cách đọc thơ phổ thông nhất là đọc xong hiểu sao cảm vậy. Nhưng nếu muốn tìm hiểu một bài thơ cho thỏa lòng tò mò, trí nghiên cứu thì phải có một cách thức đọc thơ khả thi. Khác với người đọc bình thường, người làm thơ càng cần một cách đọc thơ khả dụng.

Người sáng tác thường đọc rất nhiều. Đọc không phải vì cố thâu nhét kiến thức, mà vì bản chất của loại người yêu văn chương, văn học, văn hóa là thích đọc. Một người làm thơ mà không đọc thơ thì không thể nói là yêu thơ. Mà đã không yêu, không say, thì làm thơ sao cho thành thơ.

Đọc nhiều, nhất là đọc thơ, có người e rằng sẽ bị ảnh hưởng. Câu trả lời là, không đọc ai hết cũng bị ảnh hưởng. Đôi lúc ảnh hưởng kiểu này còn tệ hại hơn vì người bị ảnh hưởng không biết, cứ cho rằng từ mình nghĩ ra. Không có ai tự nhiên mà thành người làm thơ, người sáng tác. Bị ảnh hưởng bởi người khác, không có gì lạ. Càng đọc nhiều thì càng biết mình bị ảnh hưởng điều gì và bị ai ảnh hưởng. Thoát ra vòng ảnh hưởng chính là tài năng của sáng tác. Một người sáng tác có bản lãnh sẽ đi từ chỗ bị ảnh hưởng đến một lúc sẽ gây ảnh hưởng cho người khác.

Đọc cũng như ăn. Có vô có ra, phần còn lại nuôi thơ mau trưởng thành.

Lúc còn học tiểu học. bên cạnh nhà tôi là một bác thợ nề nổi tiếng. Bác Thông rất có uy tín, ông xây tường, xây nhà, xây luôn cả chợ dù không có bằng cấp hoặc học chính thức qua trường ốc. Nhìn thợ xây gạch lên, ông có thể nói tường xây thẳng hay xéo có đủ 90 độ góc hay không. Nói như chơi mà đúng y chang. Ông đoán chiều cao, chiều dài, chiều rộng sém mép với thước đo. Những người thợ theo ông học nghề, anh thì dùng dây dọi, anh thì dùng thước bọt nước, đủ thứ đồ nghề để xây cất mà thỉnh thoảng vẫn cong cong. Ông giải thích với tôi rằng, một người làm việc xây cất lâu năm, chỉ cần tinh tế và quan sát cho kỹ, thâu thập dần dà sẽ có bản lãnh này.

Ở SanJose, California, tôi có một anh bạn, làm thơ hay. Lại có biệt tài: Anh nói với tôi, chỉ cần nhìn vào mắt một cô gái là anh có thể biết cô này thích anh hay không. Và anh đã chứng minh nhiều lần khi chúng tôi đi bù khú với nhau. Hay thật. Tôi không sao hiểu được bí quyết này.

Những người trời sinh có tuệ nhãn, đọc xong một bài thơ là thấu suốt tâm can của tác giả, rất hiếm hoi. Những người đọc thơ lâu ngày, tự có năng tính cảm hiểu bài thơ không cần phân tích, không cần phương pháp, cũng có nhưng đôi khi hỗn loạn, trước sau không giống nhau. Người bình thường muốn tìm hiểu một bài thơ nếu dùng dây dọi, thước cân bằng bọt nước…v..v…có lẽ dễ hiểu ý tứ trong cấu trúc của bài thơ và từ đó dễ cảm cái không khí và tinh thần thơ ẩn núp trong bức tường gạch đá. Một người bình thường không có trực giác ái tình mạnh nhạy chỉ nên bày tỏ tình yêu một cách bình thường. Đừng suy đoán lao lung kẻo trở thành Mã Giám Sinh.

 

Thơ ở ngoài hay ở trong bài thơ?

Rất nhiều thi sĩ và nhà phê bình nghệ thuật trên thế giới cho rằng thơ ở ngoài bài thơ. Họ thường dẫn ví dụ, tìm thơ như lột một củ hành. Lột mãi, hết lớp này đến lớp kia, cuối cùng đến tận cái lõi, chẳng thấy gì. Ý tưởng này được thi sĩ Octavio Paz trình bày rất thú vị. Bạn làm thơ của tôi cũng nói như vậy. Về sau, hầu như ai cũng nghĩ như vậy.

Khi xưa tôi cũng nghĩ như vậy, cũng tin như vậy. Nhưng càng đi sâu vào thơ, càng vui chơi với thơ. Tôi dần dần sinh lòng nghi ngờ, thơ không ở ngoài thơ. Thơ ở trong bài thơ. Thơ đó gọi là phần thơ đặc thù của bài thơ.

Tôi biết nữ tài tử Marilyn Monroe rất đẹp dù chưa gặp mặt bao giờ. Thi sĩ Bùi Giáng mê gần chết. Tổng Thống Hoa Kỳ Kennedy vì mỹ nhân này mà sém một chút đã tơi bời danh vọng. Nhưng tôi có xem hình chụp của Marilyn. Khi nhìn, khi nói, khi cười. Khi đi, khi chạy, khi bơi, khi nằm…Kiểu nào trông cô cũng hấp dẩn. Hình nào cũng thấy cô cũng quyến rũ. Nhờ nhiều tấm hình khác nhau mà tôi biết đến Marilyn Monroe. Ví như Marilyn là thơ thì mỗi bài thơ là một tấm hình. Nếu nhìn vào hình, không thấy được mỹ nhân, thì làm sao biết đẹp đến mức nào? rạo rực ra sao? – Thưa rằng, mỹ nhân trong hình không thật. – Đúng ra, mỹ nhân trong hình là thật, chỉ không có thật cạnh bên mà thôi. Thơ và bài thơ cũng vậy. Kết luận, thơ của thi ca thì ở ngoài thơ nhưng thơ của bài thơ thì ở trong bài thơ. Và tìm hiểu một bài thơ là tìm cái thơ đặc thù của bài thơ, không phải tìm cái thơ của thi ca. Xem tấm hình cô Marilyn:

 

MM-in-7-Year-Itch

 

Xem chân xem áo xem người. Xem xì líp với nụ cười lâm ly.

Cô Marylin bên ngoài là chuyện khác. Còn cô trong hình này là chuyện chúng ta đang thú vị và tò mò thưởng thức.

Từ lúc nào, trí tưởng tượng sẽ phiêu lưu. Phiêu lưu càng xa, càng vào nơi bí hiểm, cảm giác càng thích thú….

Thơ quả thật đang ở đây, chứ ở đâu nữa.

Từ bắt đầu như vậy, tôi đi tìm cho mình một cách thưởng thức thơ, một cách đọc thơ. Tìm thơ ngay trong bài thơ. Dĩ nhiên, trong những bài thơ khó, thơ trốn núp sau chữ, ngoài tứ, sâu hơn ý nhưng cũng trong phạm vi bài thơ mà thôi. Nếu có cách mời ra, bắt lấy thì sự thông cảm sẽ từ từ chia sẻ. Tôi làm việc này chỉ vì ham đọc thơ hay.

Dùng cách đọc thơ này lâu ngày tự dưng nó phản hồi thành ra cách làm thơ. Tôi cho rằng, thơ hay là thơ ít thường nhiều thấm và có thấu tự nhiên hoặc xuất thần.

 

* * *

 

Thực tế, Thường Thấm Thấu là những kinh nghiệm bình thường mà ai trong chúng ta cũng sống với. Mỗi ngày, chúng ta nói và nghe, nhiều câu nói thường dùng. Rồi có nhiều câu nói đầy ẩn ý và thỉnh thoảng, có những câu làm cho trí tuệ choáng váng hoặc tâm tình xây xẩm. Đọc sách cũng vậy. Ngoài những ý tưởng bình thường, có những tư tưởng làm cho ta bàng hoàng mở mang trí óc; có những câu truyện làm cho ta cảm động; rồi có những lời lẽ và lý luận làm ta cứ mãi băn khoăn, một thời gian sau, mới chợt hiểu ra. Bất cứ ngôn ngữ nào, dân tộc nào, cũng không ngoại lệ. Thơ cũng không ngoại lệ. Đọc thơ cũng hiểu và cảm từ ba yếu tố này.

Không phải chỉ chữ và câu mới mang giá trị Thường, Thấm và Thấu; Giá trị của mỗi bài thơ cũng nằm trong ba cơ sở này. Tuy chữ và câu cấu tạo ra bài thơ nhưng mỗi bài thơ sau khi tập hợp chữ và câu sẽ có một ý chính và một tứ chính, cho dù ý tứ này đôi khi ẩn dạng hay mờ nhạt.

Lý thuyết xây dựng trên Thường Thấm Thấu này chỉ có thể cảm ứng và cảm nghiệm bằng những bài thơ thành danh và những bài thơ giá trị, mới thuyết phục được sáng tác. Bất cứ một lý thuyết nào về sáng tác được đưa ra đều phải có tác phẩm cũ để chứng minh và tác phẩm mới để chứng thực. Những tác phẩm mới càng có nhiều số lượng có giá trị, càng có nhiều tác giả đóng góp, càng đứng vững theo thời gian, lý thuyết đó mới trở thành một trong những con đường sáng tạo khác nhau của nghệ thuật.

Thơ Tân Hình Thức, có một thời rầm rộ đưa ra những lý luận để tạo nên một lý thuyết. Nhưng thiếu phần chứng minh vì không có những sáng tác Tân Hình Thức trước đó. Trong phần chứng thực, cũng không có những bài thơ Tân Hình Thức thuyết phục giới thưởng ngoạn và giới phê bình. Đó cũng là nguyên nhân làm cho thơ Tân Hình Thức chìm dần vào quên lãng. Một số nhà thơ ủng hộ thơ Tân Hình Thức cũng không còn hùng hồn bằng tác phẩm như trước đây. Một vài điểm có thể bàn góp là tâm lý của người Việt hải ngoại. Thông thường đa số người Việt thuộc về bảo thủ. E dè và dị ứng với những gì mới lạ. Nhất là những mới lạ không đến bằng khoa bảng, bằng cấp, xã vị đã được công nhận. Nói một cách khác, nếu ông tiến sĩ dẫn đầu điều mới thì dễ được lòng tin hơn. Tuy nhiên, đa số những điều mới lạ thường đến từ những người ngược lại. Thêm vào tâm lý của người xa quê hương trong thời điểm đó, thích giữ thơm quê mẹ, thi ca nối dài từ năm 1975 được thưởng thức nhiệt liệt. Làm sao có thể có chỗ đứng cho thơ rẽ ngang như Tân Hình Thức?

Ngoài ra, đúng như cụm từ Tân Hình Thức, lý thuyết của loại thơ này thiếu một nội dung hổ trợ cho những nguyên tắc căn bản, ví dụ như, tại sao nên nhảy hàng? cấu trúc của câu nhảy hàng lợi hại ra sao? du nhập những kỹ thuật "hình thức" của tây phương vào thơ Việt, ngôn ngữ Việt cần giữ, cần bỏ những gì? và tinh thần thơ Việt có thay đổi hay không?…v..v…

Phát động và chủ xướng thơ Tân Hình Thức ở hải ngoại là nhà thơ Khế Iêm. Anh là một nhà thơ ít nói, rất chịu khó làm nghệ thuật và là một trong vài nhà thơ mà tôi biết, rất yêu thơ. Anh không phải là lý thuyết gia nhưng là người yêu chuộng đường đi khó không vì ngăn sông cách núi. Một lý thuyết nghệ thuật muốn đứng vững, thường phải đứng trên hai chân: Một trên luận lý và một chân trên sáng tác. Nếu về sau, có những bài thơ tân Hình Thức xuất hiện và chứng thực được lý thuyết của Tân Hình Thức thì phong trào này không phải chỉ có hư danh. Vì vậy không nên có kết luận quá sớm.

Thường Thấm Thấu không phải chỉ là giá trị của thơ Việt mà là giá trị chung của thi ca. Lắm khi, tìm thấy ở thơ thế giới những chứng minh còn hùng hồn hơn thơ Việt.

 

Từ Góc Đọc Thơ

Ví dụ dễ chấp nhận nhất cho bài thơ thấu là thơ Hài Cú của Nhật.

Farewell… 
I pass as all things do 
dew on the grass
(Câu khai)
(Câu dẫn)
(Câu thấu)

Ông Banzan (1730) trước hơi thở cuối cùng đã viết bài thơ trên, “Vĩnh biệt…./ ta tan biến như vạn vật… giọt sương trên cỏ.” Những bài thơ cô đọng thường dễ mang tính chất của Thấu. Như vừa nốc cạn một hơi ly cơ rượu Tequila, chất nồng băng qua cổ họng, xông lên đầu, tỏa ra ngực, xuống bao tử rồi dịu dần. Không phải bài thơ thấu nào cũng có phản ứng như ly Tequila. Có những bài thơ thấu triệt vào trí tuệ và tâm tư một cách nhanh và nhẹ. Như bất chợt nhìn thấy một cảnh đẹp buổi hoàng hôn, tự dưng lòng tan ra thoải mái và đã đời.

Lại có những bài thơ, nhiều thấm, cảm hiểu mơ hồ, nhưng vừa đọc xong chợt thẩm thấu tình ý của thơ. Ví dụ, bài thơ của Octavio Paz.

Transit

Lighter than air
than water
than lips
light light
Your body is the footprint of your body

Qua

Nhẹ hơn không khí
nhẹ hơn nước
nhẹ hơn môi
nhẹ ơi là nhẹ
Thân em là dấu hình hài đi qua

Thơ Bùi Giáng có nhiều Thấm và Thấu. Chính những thơ thấu đã làm cho dòng thơ của ông trở nên độc đáo. Chữ nghĩa và câu cú trong thơ ông ít khi đơn giản, đa phần rất phức tạp và biến hóa khó ngờ. Nhưng chính những chữ thấu, những câu thấu, những bài thơ thấu đã làm cho người đọc thích thú và yêu mến thơ của ông.

Mây Chiều Nay

Chiều nay chẳng biết ai mời
Ly đầy rượu đỏ yêu đời hơn đau
Điên chơi cho bớt điên đầu
Điên đầu cho bớt điên rầu rĩ chơi

 
 
(Câu khai)
(Câu dẫn với cụm chữ thấu: yêu đời hơn đau)
(Câu thấu)
(Câu thấu)

Yếu tính của Thấu, Thấm, Thường thể hiện từ đơn vị chữ, hoặc tín hiệu trong trường hợp Thơ Cụ Thể, qua đến câu, đoạn, toàn bài; từ nội dung đến hình thức; từ chủ đề đến mục đích. Sau cùng là ở đầu đề của bài thơ. Thông thường ba yếu tố này xuất hiện hỗn hợp hoặc hòa hợp.

Do đó có những bài thơ mang tựa đề thấu mà nội dung thấm và đề tài thấm, như

Like Onion

Like onion skin 
My skin
Layer upon layer
But thin
You can peel me
But ever so slowly 
You will cry
I am sorry 
But if it’s any consolation
I am crying too 
For you are finally seeing me 
while I’m
undressing 
you

(Sonya Florentino)

Như củ hành tây

Như vỏ củ hành
Da tôi
Lớp từng lớp
Mong manh
Em lột ra
Nhưng hãy chầm chậm
Nước mắt em sẽ rơi
Cho tôi xin lỗi
Chỉ cần một chút an ủi
Tôi sẽ khóc theo
Để sau cùng em thấy được tôi
Trong khi
tôi đang cởi áo
em

Chữ dùng trong bài thơ rất thường. Câu rất đơn giản. Nhưng ta đọc ra được sự phức tạp của nó. Hoặc có bài thơ lời lẽ mang nhiều hình ảnh, ý tứ mở rộng. Tựa đề như một biểu dụ. Đọc rồi có thể cảm và hiểu khác nhau. Yếu tố thấm bàng bạc khắp cả bài. Đọc nhiều lần hoặc bất chợt giữa thời gian, cái thấu tự nhiên tới. Ví dụ một bài thơ nổi tiếng.

Hoàng Hạc Lâu (Thôi Hiệu)

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ
Thử địa không dư Hoàng Hạc lâu
Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản
Bạch vân thiên tải không du du
Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ
Phương thảo thê thê Anh Vũ châu
Nhật mộ hương quan hà xứ thị
Yên ba giang thượng sử nhân sầu

Có thể nói bài thơ là những gì thi sĩ diễn ra rồi người đọc diễn lại. Tuồng dễ thì dễ diễn lại đúng hoặc gần đúng. Tuồng khó đễ diễn sai. Nếu tự diễn tự coi thì đúng hay sai không quan trọng bằng cách diễn. Diễn cho công chúng coi lại là một chuyện khác.

Làm sao để diễn lại tâm tình và ý tứ của thi sĩ qua văn bản, qua bài thơ trong tâm tưởng của người đọc là một nghệ thuật. Dĩ nhiên là có nhiều cách diễn. Còn tùy vào diễn viên cho dù cùng diễn một vở tuồng. Với tôi, trước hết là một số kỹ thuật dựa trên ba cơ sở Thường, Thấm và Thấu.

Lầu Hoàng Hạc (Bản dịch của Tản Đà)

Hạc vàng ai cưỡi đi đâu?
Mà đây Hoàng Hạc riêng lầu còn trơ 
Hạc vàng đi mất từ xưa 
Nghìn năm mây trắng bây giờ còn bay 
Hán Dương sông tạnh cây bày
Bãi xa Anh Vũ xanh dầy cỏ non
Quê hương khuất bóng hoàng hôn
Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai

 
  
(Câu thường: khai)
(Câu kể)
(Câu dẫn )
(Câu thấm)
(Câu kể)
(Câu kể)
(Câu thấm)
(Câu thấu)

Bởi mang chất thấmthấu nên hai câu Nhật mộ hương quan hà xứ thị / Yên ba giang thượng sử nhân sầu trở thành trọng lượng của bài thơ. Những câu đầu chỉ để dẫn đến hai câu cuối. Riêng câu Bạch vân thiên tải không du du đã gợi cho người đọc một cảm giác vô thường. Từ cảm nhận này bắt qua hà xứ thịsử nhân sầu thật là mênh mang buồn buồn chuyện thiên cổ.

Đôi khi rất khó phân biệt giữa câu thường và câu thấm hoặc câu thường và câu thấu. Trước hết là tùy trình độ của người đọc. Đối với người đọc bình thường thì không cần thiết để phân tích sát và sâu. Những chữ, những câu nào làm cho thưởng ngoạn băn khăn, suy tư, nghi vấn sẽ thuộc về thấm. Những chữ, những câu nào gây cho thưởng ngoạn bàng hoàng, thú vị, cảm thông … thuộc về thấu. Đối với người đọc chuyên, yếu tố thấm đòi hỏi suy tư sâu và nghi vấn khó hơn. Yếu tố thấu đòi hỏi cảm khái hơn, ngộ tính hơn. Xin đọc "Lệ Đá Xanh" của thi sĩ Thanh Tâm Tuyền.

tôi biết những người khóc lẻ loi
không nguôi một phút

những người khóc lệ không rơi ngoài tim mình

em biết không

lệ là những viên đá xanh

tim rũ rượi

đôi khi anh muốn tin
ngoài trời chỉ còn trời sao là đáng kể

mà bên những vì sao lấp lánh đôi mắt em

đến ngày cuối
 

đôi khi anh muốn tin
ngoài đời thơm phức những trái cây của thượng đế

mà bên những trái cây ngọt ngào đôi môi em

nguồn sữa mật khởi đầu

đôi khi anh muốn tin
ngoài đời đầy cỏ hoa tinh khiết

mà bên cỏ hoa quyến rũ cánh tay em

vòng ân ái
câu thường kết đoạn

đôi khi anh muốn tin
ôi những người khóc lẻ loi một mình

đau đớn lệ là những viên đá xanh

tim rũ rượi

(câu khai)
(
câu mở)
(
câu thấm) 
(
câu thường) 
(
câu thấm dẫn) 
(
câu thấu)

(câu mở) 
(
câu thường dẫn) 
(
câu thường kể) 
(
câu thường kết đoạn)
(đoạn câu dẫn đường cho đoạn sau)

(câu mở lại, mở nhấn)
(
câu thấm) 
(
câu thấm) 
(
câu thấm)

(câu nhấn) 
(
câu thường dẫn) 
(
câu thường kể) 
(đoạn dẫn)

(câu nhấn, câu ấn) 
(câu dẫn thấm) 
(
câu thấu – nhờ câu 5, thấm dẫn) 
(
câu thấu kết)

Đọc một bài thơ khác:

Thơ mi-ni (của thi sĩ Trần Dần)

Tác phẩm là bản gốc? đời là bản sao ?
Ối Ôi, luôn tam sao thất bản

Tôi khóc những chân trời không có người bay
Lại khóc những người bay không có chân trời

tôi khóc những chân trời – bụi đỏ
Ở đó: vắng người

không có người biết khóc – các chân mây

vô tư như thuở ngày xưa

Nhìn một vì sao

buồn bên ngưỡng cửa

Em hãy giữ gìn đôi mắt lệ
Đừng đau mứt lệ hạ huyền

Nỗi buồn sáng thế còn nguyên

(1988 – 1989)

 
 
(câu thấm: khai)
(câu thấu)

(câu thấm: cài)
(câu thấm)

(câu thấm)
(câu thấu)
(câu thấm) 
(câu thấm)
(câu kể)
(câu thường: kết đoạn)

(câu dẫn) 
(câu thấm) 
(câu thấm: kết. mở rộng tư duy)

 

[còn tiếp]

bài đã đăng của Ngu Yên


1 bình luận »

  • black raccoon viết:

    Hoàng Hạc Lâu

    Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ
    Thử địa không dư Hoàng Hạc lâu
    Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản
    Bạch vân thiên tải không du du
    Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ
    Phương thảo thê thê Anh Vũ châu
    Nhật mộ hương quan hà xứ thị
    Yên ba giang thượng sử nhân sầu

    Hoàng Hạc lâu ở tỉnh Hồ Bắc, thuộc Giang Nam. Thơ văn vùng phía Nam Trường Giang thường tài hoa và mang nét trử tình.
    Như hầu hết bài thơ Luật, HHL niêm vận chặt chẽ. Đối chỉnh san sát. Hoàng hạc, bạch vân, tình xuyên, phương thảo, bất phục phản, không du du.

    Tuy thế, HHL hay, theo tui, lại do chổ loanh quanh, lơ lửng và lỏng lẻo. Điều khá hiếm hoi trong thơ Đường Luật.
    Vào 3 câu đầu tiên đã loay hoay. Có Đến 3 chữ “hoàng hạc” được nhắc đi nhắc lại tại mỗi câu. Và, du du = xa xa; lịch lịch = lằng lặng; thê thê = xanh xanh.
    Bài thơ chữ Hán, âm Việt, thong thả đọc một thôi đều đều, không nghỉ, tự dưng vẫn hiểu được. Thật hay.

    Khuôn phép của thơ Luật không ảnh hưởng một chút gì nơi bài HHL. Bài thơ như một vết chim bay dần khuất bóng. Như dòng nước chậm chảy tới. Cụm mây trôi lửng thửng về xa. Buông tay thả lỏng.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)