Trang chính » Bàn Tròn: Nghệ Thuật & Chính Trị, Dịch Thuật, Kiểm Duyệt Văn Hóa Nghệ Thuật, Nobel Văn Chương, Sang Việt ngữ Email bài này

Nobel nhập, ngôn xuất


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 15.10.2012

(Nguồn: Do Nobels oblige? By C.S.M. | BEIJING, Blog Analects, Chinese literature, The Economist)

Moyan

Nhà văn Mạc Ngôn (Ảnh AFP)

Lời người dịch (Đinh Từ Thức): Giải Nobel Văn chương năm nay về tay nhà văn Mạc Ngôn của Trung Quốc đã gây nhiều khen chê, tranh cãi. Trong khi ấy, Blog Analects của The Economist có nhận xét trung dung: dù khôi nguyên Giải Văn chương tự chọn cho mình bút hiệu “không nói” (Mạc Ngôn), nôm na kiểu người Việt là “ngậm miệng ăn tiền”, nhưng khi đã “ăn” trọn gói giải lớn đáng giá một triệu hai trăm ngàn mỹ kim, thì không thể “mặc ngôn được nữa. Ông đã bắt đầu nói ngay sau khi được giải.

 

Vào năm 1917, Trần Độc Tú (Chen Duxiu), một nhà cách mạng Trung Hoa nêu câu hỏi: “Hãy cầu xin, đâu là những Hugo, Zola, Goethe, Hauptmann, Dickens hay Wilde người Trung Quốc của chúng ta?”

Từ lâu Trung Quốc đã bực bội về việc họ thiếu vắng tiếng nói văn học hiện đại có sức thu hút quốc tế. Trong nhiều thập niên sau Mao, ý hướng này đã biến thể để bùng lên một “mặc cảm Nobel”. Cuộc tìm kiếm một Giải Nobel Văn Chương đã trở thành mục tiêu trong chính sách của Đảng Cộng Sản Trung Quốc, háo hức xác định quyền lực quốc gia và uy thế văn hóa của mình. Nó cũng là thành tâm mong mỏi của giới trí thức và nhà văn Trung Quốc là những người cảm thấy thua kém về ảnh hưởng trên trường quốc tế.

Gần đúng một thế kỷ sau, cầu mong của họ Trần đã được đáp ứng. Hôm 11 tháng 10, một nhà văn Trung Quốc, ông Mạc Ngôn (Mo Yan), đã được Hàn Lâm Viện Thụy Điển tặng Giải Nobel Văn Chương năm 2012 "với văn phong kết hợp chủ nghĩa hiện thực huyền ảo với văn học dân gian, lịch sử và đương đại."

Ông Mạc Ngôn chẳng những phá được chuỗi dài các nhà văn châu Âu nối tiếp nhau đoạt Giải Nobel trong những năm gần đây. Ông còn được ca tụng như công dân Trung Quốc đầu tiên đoạt giải Nobel về Văn Chương. Điều này đúng, nhưng còn chính xác hơn khi nói rằng ông là người đầu tiên được Giải Nobel mà Đảng Cộng Sản có thể ăn mừng.

Vào năm 2000, Cao Hành Kiện (Gao Xingjian), một người bất đồng chính kiến sinh ra ở Trung Quốc mang quốc tịch Pháp, đã được tặng giải Nobel về những tác phẩm đầy những chỉ trích Đảng và bị cấm bán ở lục địa. Trung Quốc đã tuyên bố Giải này “tiềm ẩn những mục tiêu chính trị”, bực bội nói rằng giải thưởng chẳng có gì đáng để bình luận. Nhắc nhở tới ông Cao vẫn còn bị cấm trên truyền thông nhà nước (Mặc dầu có một lần ông Mạc Ngôn đã ca tụng sự “đóng góp to lớn” của ông cho văn chương). Khôi nguyên Gải Nobel khác của Trung Quốc, ông Lưu Hiểu Ba, người đã được tặng giải hòa bình năm 2010, hiện đang thi hành bản án tù dài hạn vì những tội lỗi do chữ nghĩa gây ra.

Ông Mạc đã viết trong hệ thống kiểm duyệt của nhà nước. Không giống các nhà văn bất đồng chính kiến lưu vong – được công nhận ở hải ngoại nhưng ít có ảnh hưởng trong nước – ông đã có nhiều người đọc và được kính trọng trong nội địa Trung Quốc. Ông cũng là đảng viên Đảng Cộng sản, và Phó Chủ Tịch Hội Nhà Văn Trung Quốc do nhà nước chỉ huy. Với ông, chính quyền đã ca ngợi bằng giọng điệu khác.

Vào chiều 11 tháng 10, các hệ thống thông tin của nhà nước đã bất thường ngừng lại để loan tin về giải thưởng. Hàng ngàn tiểu blog đã tràn ngập những lời chúc tụng ông Mạc. Nhiều người ở đây tin rằng đây là lần đầu tiên một người Trung Quốc đã được Giải Nobel.

Khi ra đời vào năm 1955 trong một gia đình nông dân tại huyện Cao Mật (Gaomi), thuộc tỉnh Sơn Đông (Shandong) phía Đông Trung Quốc, ông Mạc được đặt tên là Quản Mạ̣c Nghiệp (Guan Moye). Ông rời trường học ở tuổi 12 để làm trong một nông trại và xưởng máy, và bắt đầu viết văn sau khi gia nhập Quân đội Giải phóng Nhân dân vào năm 1976. Ông được coi như một thành phần chủ chốt trong số các tác giả có nhiều ảnh hưởng từ thập niên 1980, cùng với Vũ Hoa (Yu Hua) và Tô Đồng (Su Tong), là những người viết về những trải nghiệm của cuộc sống dưới chế độ Cộng Sản sau khi Mao qua đời. Ông Mạc được biết tới nhiều nhất qua cuốn Hồng Cao Lương Gia Tộc mà tên tiếng Anh là Red Sorghum về một thời đại trải dài ba thế hệ, khởi đầu từ cuộc xâm nhập của Nhật vào thập niên 1930 – truyện này đã được dựng thành phim mang tên Cao Lương Đỏ do Trương Nghệ Mưu (Zhang Yimou) đạo diễn.

Cùng với những ca ngợi dành cho văn tài, ông Mạc cũng nhận được những chỉ trích về cuộc sống dễ chịu – một số người cho là thoải mái – của ông nhờ đi với Đảng. Trước đây trong năm ông đã chép tay “Diễn từ Diên An về Văn Chương và Nghệ Thuật” (Yan’an Talks on Literature and Art) của Mao Trạch Đông để đóng góp trong một tuyển tập đặc biệt nhân dịp kỷ niệm Mao, mang nội dung dậy dỗ nghệ thuật phải phục vụ xã hội.

Nhiều người khác đặt vấn đề liệu giải thưởng sẽ góp phần đẩy mạnh phát triển văn chương Trung Quốc – hay chỉ giản dị dựng lên một thực thể, trong đó nhiều nhà văn nổi loạn sẽ khốn đốn hơn. Trần Tây Ngọa (Chen Xiwo), một tác giả phóng khoáng, có truyện ngắn “Tôi Yêu Má Tôi” bị cấm vì đã dùng loạn luân và sát mẫu như là biểu tượng cho sự sa đọa của xã hội, tin rằng giải thưởng đã gửi một thông điệp nguy hiểm cho các nhà văn Trung Quốc khác. Chẳng hạn họ có thể được thế giới hoan nghênh về chuyện chịu khuất phục trước hệ thống chính trị đàn áp của Trung Quốc. Nghệ sĩ Ngải Vị Vị (Ai Weiwei) phê phán về sự chọn lựa ông Mạc là “một xúc phạm tới loài người và văn chương”.

Ông Mạc đã từng phải đối phó với chỉ trích tương tự trong quá khứ. Trong một cuộc phỏng vấn với Granta, ông nói rằng “kiểm duyệt rất tốt cho sáng tạo văn chương”. Trong những câu truyện về đồng quê của ông Mạc được lồng vào những tình tiết vô lý có tính ma quái hiện đại và phảng phất những hình ảnh quá khứ của Trung Quốc, một kỹ thuật mà ông cho rằng đã đựơc dùng để lách khỏi lưỡi kéo kiểm duyệt. Điều này không phải lúc nào cũng ổn. Vào năm 1988, cuốn tiểu thuyết Cây Tỏi Nổi Giận có tên tiếng Anh là The Garlic Ballads về một cuộc nổi dậy của nông dân đã bị cấm sau khi xuất bản một thời gian.

Ếch là tác phẩm mới nhất của ông, đã đề cập tới chính sách một con của Trung quốc. Nó kể câu truyện một bà đỡ đã âm mưu trong những vụ cưỡng bách phá thai và vô sinh. Bà đỡ có ảo giác nhìn thấy hàng ngàn con ếch cất lên tiếng kêu giống tiếng khóc của những bào thai bị phá. Đó không phải là chuyện tầm phào hay chất liệu hời hợt để tuyên truyền. Theo Charles Laughlin, giáo sư văn chương Trung Quốc tại Đại học Virginia, ông Mạc “không sợ mất lòng ai”. Giải thưởng của ông Mạc là “chiến thắng” cho văn chương, theo quan điểm của ông Laughlin. Theo ông, cách viết của ông Mạc không phải là diễn đàn chính trị, và nó cũng không nên như vậy. Giải thưởng hoàn toàn là là sự ghi nhận một tài năng lớn về văn chương.

Có một chút khôi hài trong nhận thức rằng các nhà văn Trung Quốc nên, và cần thiết phải lên án Đảng. Nên nhớ rằng không phải tất cả các nhà văn Trung Quốc đều mong mỏi được tôn vinh là “tiếng nói Trung Quốc” đơn độc nổi loạn chống lại nhà nước áp bức. Cũng chẳng phải mọi nhà văn Trung Quốc bị bắt buộc lựa chọn giữa lưu vong và thỏa hiệp về nghệ thuật.

Trung Quốc có thể đã được tháo gỡ khỏi mặc cảm Nobel. Nhưng ông Mạc sẽ gặp khó khăn chạy ngoài chính trị mãi mãi. Bút hiệu Mạc Ngôn ông chọn cho mình có nghĩa “không nói”, điều này có thể là một cảnh giác. Ngay hôm sau ngày được tặng giải lớn, hôm 12 tháng Mười, ông Mạc nói trong một cuộc họp báo có đông ký giả tại quê nhà rằng ông hy vọng [khôi nguyên Giải Nobel Hòa Bình] ông Lưu Hiểu Ba có thể “được tự do càng sớm càng tốt”. Điều này đánh dấu một khởi đầu thay đổi của ông Mạc, vào đúng lúc ông bị chỉ trích đã không bình luận thẳng tới cảnh ngộ của khôi nguyên khác. Người ta có thể chờ đợi ông bắt đầu lên tiếng nhiều hơn nữa, trong khi ông điều chỉnh cho phù hợp với hào quang danh vọng trên thế giới.

bài đã đăng của C.S.M. | BEIJING


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)