Trang chính » Biên Khảo, Chuyên Đề, Dịch Thuật, Nhận Định Email bài này

Cái Rộng (Nhã/Mỹ) của Dịch Thuật

 

JasperJohnsMap

Jasper Johns, Bản đồ (Mỹ)

 

Chân thành cám ơn anh Lương Thư Trung đã có nhã ý thực hiện cuộc phỏng vấn rất thú vị này, cùng các quý độc giả, thân hữu Da Màu đã đọc bài phỏng vấn và góp nhiều ý kiến xây dựng, phong phú, hữu ích.

Rất vui và cảm kích được các anh Nguyễn Đăng Thường, black raccoonLê Thanh Huấn cho biết tên các dịch giả phụ nữ của miền Nam trước đây như Phan Lệ Thanh, Nguyễn Thu Hồng, Kim Y Phạm Lệ Oanh, ni sư Trí Hải, Phùng Thăng, Phùng Khánh, v.v…, mà tôi đã không có cơ hội biết đến vì lớn lên ở ngoài nước. Mong những bản dịch của các vị dịch giả này vẫn còn được phổ biến ở đâu đó, hoặc sẽ được phục hồi, trong và ngoài nước.

Anh Trương Đức—cám ơn anh đã dành cho người viết những khích lệ chân tình, nồng hậu—xin được ghi nhớ mãi!

Anh Phan Đức –thưa anh, về tựa Cốm Non (Green Rice), đúng ra phải là “roasted green rice.” Cốm Non cũng là một bài thơ trong tuyển tập của chị Lâm thị Mỹ Dạ. Trong Anh ngữ, rice có thể được hiểu là gạo đã được nấu, sấy lên, hoặc vẫn ở trong nguyên thể lúa. Nhưng nếu nói “roasted green rice” thì không gọn như “green rice.” Từ “green” (xanh/non) cũng là màu sắc và không gian thơ của chị Dạ – đó là màu của tuổi thơ, của những sự vật còn tươi thắm, màu của mùa xuân, của cốm non, của hy vọng, của những đường cây long não Huế lúc nào cũng che chở và dung dưỡng tâm hồn nhà thơ.

Anh Điền L.: theo tôi, “công” ở đây có hàm ý “labor,” nếu dịch theo nghĩa đen, sẽ là “skill” (sở trường) như lời đề nghị của bạn BacHai, hoặc “dexterity” (sự khéo tay).  Nhưng nếu dịch thoát và rộng nghĩa hơn, sẽ là “grace” (sự duyên dáng, khéo léo toàn diện của phụ nữ/con người.) Như vậy, “công, dung, ngôn, hạnh” sẽ là “grace, beauty, word and character.” Mỗi yếu tố trong 4 điều trên đều mang một nghĩa rộng và sâu. “Dung” là vẻ đẹp bên ngoài cũng như cái nết bên trong, “ngôn” vừa là lời nói cùng cách ứng xử, và hạnh không chỉ là tiết trinh hay “tiếng thơm” bên ngoài, mà còn là sự chính trực cố hữu của phụ nữ/con người–trong mọi hoàn cảnh. Vì vậy, 4 điều trên có thể vượt ra khỏi khuôn khổ giới tính, giáo dục Khổng Tử, và áp dụng cho cả phái nam trong ngày hôm nay.

Khái niệm dịch rộng, do đó, là một quyết định, chủ tâm, và khuynh hướng sống của tôi. Có lẽ khái niệm này cũng do ảnh hưởng từ ngành luật, chú trọng nhiều về khía cạnh áp dụng (implementation) của ngôn ngữ luật pháp cho mọi tầng lớp trong xã hội. Tôi còn nhớ, nhân có một cuộc thi luận văn toàn quốc thời trung học, bố tôi đã khuyên tôi chọn Hiến Pháp Hoa kỳ làm đề tài viết. “Hãy viết về cái đẹp của Hiến Pháp Hoa Kỳ, một văn bản đã tồn tại hơn 200 năm mà chưa bị hủy diệt, chính vì nét linh hoạt của ngôn ngữ Hiến Pháp và tinh thần cởi mở của người dân Mỹ,” ông nói.

Cám ơn bác Quỳnh Thi đã hiểu, và hết lòng bênh vực khái niệm “rộng” về dịch thuật của người viết.

Đồng thời, tôi hoàn toàn thông cảm sự áy náy của thường mộng, đã chất vấn ý tưởng “khiếm khuyết” về dịch thuật của tôi. Tôi chỉ muốn nói lên điều là dịch thuật, như cuộc sống, như ngôn ngữ, ít khi, hoặc khó có thể “hoàn hảo,” vì cách dịch của mỗi người–như cách đọc, cách sống–sẽ có sự khác biệt. Ở đây tôi muốn nói về sự khiếm khuyết từ cái nhìn chưa “rộng đủ,” vì cá nhân người dịch/người đọc cũng bị chi phối bởi những yếu tố trong môi trường xã hội và văn hóa của chính họ. Do đó, một văn bản–có thể là một bài thơ, một quyển tiểu thuyết, hay Hiến Pháp Mỹ, qua cái nhìn của một người dịch/người đọc, trở thành một hiện thể linh động, bao hàm nội dung và ý nghĩa cũng biến chuyển theo thời gian, văn hóa, chính trị, phong tục xã hội. Sự “khiếm khuyết” này sẽ bớt đi, nếu một văn bản sẽ được dịch nhiều lần, thanh lọc/phối hợp qua nhiều cách nhìn, nhiều thời đại. Thật ra, điều Chiến Tranh và Hòa Bình có hơn 12 bản dịch trong Anh ngữ, và Madame Bovary hiện có 20 bản dịch, không làm những người dịch bị coi là “khiếm khuyết” mà chứng tỏ sự phong phú và bền vững—nếu không muốn nói là bất diệt–của văn bản.

Tóm lại, tôi không hề cổ võ chuyện dịch sai, hay hiểu sai, ngoài việc đề nghị người dịch luôn tìm cách “sống động hóa” bản dịch của mình, như một cách giúp văn bản gần gũi hơn với không gian văn hóa của ngôn ngữ dịch.  Tôi đề cao sự sáng tạo của dịch thuật, chứ không hô hào, khích lệ sự vô trách nhiệm của người dịch.  Sự sáng tạo của dịch thuật tự nó đã bao gồm chữ Tín: Nhã là Tín, như một cách nói theo nhà thơ John Keats trong bài thơ Vịnh Bình Cổ Hy lạp (Ode to a Grecian Urn):

Beauty is truth, truth beauty,
that is all Ye know on earth, and all ye need to know
.

(Nhã là Tín, Tín Nhã – điều duy nhất 
bạn ghi nhớ trên thế gian, chính đó là tất cả)

Theo tôi, chữ “Tín” đây là sự thật (truth) của sáng tạo. (Một thí dụ: Nhất Linh, khi dịch Đỉnh Gió Hú (Wuthering Heights), tuy đổi các tên nhân vật trong tiểu thuyết sang những tên Việt Nam: Heathcliff thành “ông Hy,” Lockwood thành “ông Lộc,” Hareton Earnshaw thành “Yên Hạ,” Joseph thành “bác Dọi,” và Zillah thành “chị Dị,” vẫn giữ trọn chữ Tín với tác giả Emily Bronte.)

Trước đây, tôi đã viết bài tiểu luận “Đập Cổ Kính Ra Tìm Lấy Bóng,” chứng minh rằng sự “khiếm khuyết”/cá biệt của người dịch hoặc của bản dịch không giảm đi cái tuyệt tác của văn bản. Xin mời bạn thường mộng vào đọc nếu rảnh.

thường mộng cũng than phiền cách tôi dịch hai câu thơ trong bài “Gặt Đêm” của Lâm thị Mỹ Dạ,

Đạn bom rơi chẳng sợ đâu
Chỉ e sương ướt mái đầu lá chanh

thành

We are not frightened by bullets and bombs in the air
Only by dew wetting our lime-scented hair

là “thật tội nghiệp” cho tiếng Việt, nhưng bạn không trình bày lý do tại sao. Thật ra câu này tôi đã hỏi thẳng nhà thơ, và được chị Dạ giải nghĩa – như tôi đã dịch sang tiếng Anh – là những phụ nữ gặt đêm đã “chai lì” với sự đe dọa của bom đạn, nhưng rất sợ chuyện bị sương nhỏ giọt, làm ướt mái tóc thơm, sạch, vừa được gội với nước ấm ngâm lá chanh. “Mái đầu lá chanh” là cách gọi tắt câu “mái đầu vừa gội nước pha lá chanh.” Cách rút ngắn, cô đọng hóa tình cảm và ý tưởng, cũng là một đặc điểm trong thơ Lâm thị Mỹ Dạ.

Còn “Meditations on Love” cũng là cách tôi hiểu rộng ca từ của Trịnh Công Sơn. Trong bài hát, nhạc sĩ nói về những trạng thái của tình yêu, đây là cách ông suy niệm về tình yêu, cuộc đời, và những mất mát, thăng trầm. Cái “sầu” của tình yêu cũng là cái sầu của tâm cảnh con người, vì đời thì mong manh, và hạnh phúc thì ngắn ngủi, bấp bênh. Bài hát làm tôi nghĩ đến những bài thơ có tính cách metaphysics của các thi hào Anh là John Donne và Andrew Marvell. Nếu dịch là “Sad Love” e có phần “chân chỉ hạt bột” trong tiếng Anh?

Một lần nữa, xin chân thành cảm ơn các quý vị, thân hữu đã góp ý. Dịch thuật là một đề tài, dĩ nhiên, rất rộng, vẫn còn “trẻ” và vì thế luôn luôn sôi động.

Trân trọng,

Đinh Từ Bích Thúy

bài đã đăng của Đinh Từ Bích Thúy


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch