Trang chính » Biên Khảo, Chuyên Đề, Dịch Thuật, Nhận Định Email bài này

góp ý với đinh từ bích thúy: Chữ Tín của Dịch Thuật

4 bình luận ♦ 30.11.2011

LTS: Bài viết dưới đây được tác giả Thái Kim Lan gửi như một góp ý dưới bài phỏng vấn “Hãy Luôn Khao Khát, Hãy Cứ Dấn Thân.” Da Màu đã đề nghị và được phép đăng bài như một đối chiếu trong quan điểm với bài “Cái rộng (Nhã/Mỹ) trong Dịch Thuật” là bài Đinh Từ Bích Thúy hồi đáp/tổng kết các lời góp ý khác của độc giả.

 

 

 

chutin

Tín

 

Đọc “trò chuyện với DTBT về dịch thuật” xin góp ý hai điều: một về tinh thần dịch, một về nguyên tắc dịch.

Tôi cảm quí cái “TÂM” – xin dùng một chữ cũ rích – chị Bích Thúy dành cho công việc dịch thuật. Bên cạnh đam mê “Hãy luôn khao khát. Hãy luôn dấn thân,” tôi còn thấy đức hạnh hiếm có trong cách thế chị nhìn vấn đề và nói về công việc dịch thuật của chính mình: cởi mở, chấp nhận thử thách và đầy trách nhiệm ngay cả về cái sai, cái chưa đúng, bền bỉ theo đuổi công việc. Sức trẻ trong dịch thuật của chị thật đáng yêu. Ngôn ngữ trả lời nhẹ nhàng rất nữ tính mà đầy tự tin, khác với “con tim mù loà,” nhưng không thua “trái phá“ để nói theo Trương Đức. Cảm động và ngạc nhiên. Cảm động vì nhớ đến “cái buổi ban đầu lưu luyến” mê dịch ấy, đúng là hành trình lên đường khám phá và chia với người khác một thế giới khác, trong đó tưởng tượng tung cánh. Ngạc nhiên đầy thú vị về năng lực đột phá hầu như không ngừng về công việc dịch thuật của chị, bởi vì chính tôi là kẻ nhiều hoài nghi về “dịch” do cảm giác bị động khi phải dịch! Mặc dù khởi đầu, nhận hay muốn, thích dịch một văn bản là của chính người dịch, cái cảm giác “bị cầm tù” trong ngôn ngữ của người khác, rị mọ, gò bó trong văn bản vẫn không thể cất bỏ được khi bắt đầu công việc, dịch là khổ sai! Dĩ nhiên khi hoàn tất bản dịch niềm vui đến, đôi lúc là niềm vui gấp đôi, vừa giải thoát gông cùm, lại vừa sản sinh ra một văn bản…dịch là… của mình.

Cái cảm giác gông cùm một phần đến từ bản chất khách quan của công việc dịch. Nói về dịch thuật – không thể không nói về một số nguyên tắc – tác giả Lương Thư Trung đã nhẹ nhàng dẫn chứng Nguyễn Hiến Lê, một học giả bậc thầy về dịch thuật, để trò chuyện với dịch giả ĐTBT… thật ra cũng không ra ngoài các nguyên tắc mà A.F.Tytler, H. C. Tolman cũng như Nghiêm Phục đã nêu ra trong lý luận về dịch thuật. Góp ý của Thường Mộng tôi hiểu nằm trong lãnh vực này, và đã làm tôi nhớ đến cuộc thảo luận năm 2008 ở trang Hội Luận Văn Học về vấn đề dịch xuôi và ngược từ việc dịch thơ Lê Đạt của tôi.

(Xin xem các links sau đây:

http://hoiluan.vanhocvietnam.org/?p=195

http://hoiluan.vanhocvietnam.org/?p=186

http://hoiluan.vanhocvietnam.org/?p=195#comments

http://hoiluan.vanhocvietnam.org/?p=202#hide

http://hoiluan.vanhocvietnam.org/?p=202#comments)

Trong cuộc thảo luận này một trong những acteurs chính là anh Quốc đã nhắc đến ba nguyên tắc  “tín-đạt-nhã,” và tôi nghĩ đòi hỏi của Thường Mộng về dịch thuật có cơ sở, chứ không như bác Quỳnh Thi phát biểu. Có cơ sở vì căn cứ trên phát biểu có thể gây hiểu lầm của chị Bích Thúy:

Ban đầu: “Thúy cũng nghĩ rằng trong quá trình dịch một người dịch không nên bắt đầu bằng sự ‘cam chịu đánh mất một phần cái hay trong nguyên tác’” rất đúng, người dịch cần đưa tiêu chuẩn toàn hảo và tận tình dịch đến khổ tận! – nhưng sau đó câu phát biểu: “Sự khiếm khuyết của một bản dịch không ngăn ngừa tinh thần khai phá của độc giả, và cũng không giảm đi cái đẹp, cái hay của nguyên bản. Cho dù các bản dịch của Les Misérables, Chiến Tranh và Hòa Bình, Madame Bovary, v.v… bất cứ trong ngôn ngữ nào không được hoàn hảo đi nữa, Thúy nghĩ một độc giả vẫn nhận ra cái tuyệt tác thần sầu của tác phẩm và tác giả. Dịch không phải là diệt. Dịch là bay, là mở, là nhận.”

Làm sao được? Trên nguyên tắc một bản dịch khiếm khuyết thì “trật đường rầy rồi,” không thể có một tác dụng chuyển tải đúng mức cho một văn bản, nó còn có thể là một tai hại. Chữ  “khiếm khuyết” dùng trong ngữ cảnh của chị ĐTBT có lẽ chưa đạt lắm chăng? Phải chăng trong ngữ cảnh của cuộc phỏng vấn, chị ĐTBT muốn nói “Sự chưa toàn hảo của một bản dịch…“ chứ không phải “sự khiếm khuyết“? Bởi lẽ một bản dịch dù chuẩn đến mấy cũng chưa toàn hảo tuyệt đối – mặc dù có ngoại lệ bản dịch hay hơn bản gốc, nhưng điều này rất hiếm hoi. Tuy nhiên dù chưa toàn hảo, bản dịch có thể giữ vai trò chuyển tải đến người đọc, mở ra một chiều kích mới khả dĩ đưa người đọc  “khai phá,” – dùng chữ của chị ĐTBT- và đến gần với nguyên tác. Dịch, như tôi đã phát biểu trong hội luận văn học là khổ công “làm gần” người đọc với nguyên tác trên bình diện hiểu, cảm thông, đồng điệu thưởng thức.

Tôi nghĩ trong ngữ cảnh ấy, bác Thường Mộng cũng gần với bác Quỳnh Thi và xin thứ lỗi nếu tôi nói sai.

Nhất thời tôi cũng thắc mắc về ví dụ chị ĐTBT đưa ra, khi nói về tính sáng tạo trong dịch thuật: với câu être ou ne pas être mà J. Prévert đổi là être où ne pas être, đây không phải là dịch mà là chơi chữ, hoán đổi chữ thành một nghĩa mới, một cách sáng tạo ý nghĩa mới. Theo thiển ý của tôi, sáng tạo trong dịch thuật nằm trong nguyên tắc “nhã” nhiều hơn nguyên tắc tín (trung thực). Ngôn ngữ dịch sáng tạo chính là lối sử dụng ngôn từ đạt và đẹp, cần sự điêu luyện và hóa nhập ngôn ngữ mà không phản nghĩa, vẫn giữ “tín.” Người dịch chỉ “bay” trong ngôn ngữ dịch của chính mình, một sản sinh mới trong “bốn bề xuân khóa“! Nhưng chung qui vẫn phải tôn trọng nguyên tắc TÍN như chính Nguyễn Hiến Lê đã lựạ chọn. Trong công việc dịch, chủ thể dịch vẫn là nô dịch chuyển tải, ấy vậy mà tai ách “diệt” vẫn khôn lường.

Câu hỏi đặt ra là “tín” có làm mất tự do vì “nô dịch” quá chăng?

Có lẽ trong chữ “dịch” đã bao hàm chuyển hoá, biến đổi, thổi hồn. Sáng tạo và tài hoa của người dịch là thay sinh khí cho nguyên bản bằng một ngôn ngữ khác đầy sống động chứ không phải cái xác không hồn theo cách dịch từng chữ một (mot à mot). Trong tất cả các thể văn nguyên tác, văn, thơ – vì nằm ở lãnh vực hình thức – được hưởng nhiều bao dung nhất, nhưng ý vẫn phải được tôn trọng.  Chính ở điểm này, dịch giả phải cố gắng bù trừ bằng ĐẠT và NHÃ. Tính sáng tạo của dịch giả chuyển động trên hai bình diện đạt nhã ấy. Lấy một ví dụ: Vĩnh Sính dịch thơ Hài Cú Nhật ra thể lục bát, tuy điều này đã mất tính cách thơ Nhật tiêu biểu hết gần nửa, nhưng bù lại nhịp điệu lục bát và Việt từ được chọn lọc để khả dĩ có thể chuyển tải hồn thơ Nhật, người dịch như thế làm thơ trên thơ, trong chừng mực ấy dịch giả sáng tác. Điều ấy cho phép nếu dịch giả chuyển tải ý thơ không sai lạc.

Nói chung Tín cần Đạt và Nhã trong một bản dịch, điều này ai cũng rõ.

Da Màu khởi sắc với phần dịch thuật tiên phong đáng kể và rất đáng trân trọng. Và như chính chị ĐTBT đã phát biểu, công trình dịch thuật là một tiến trình vô hạn, chính vì chúng ta cần trao đổi, cần cảm thông và cần hiểu nhau trên một chuyến đò, chuyến tàu hay chuyến bay chuyển qua bờ bên kia của đồng điệu. Chúng ta cần “với nhau” qua ngôn ngữ nghìn trùng.

Cám ơn black raccoon và Lê Thành Huấn đã bổ túc thêm tên nữ dịch giả cố ni sư Trí Hải. Tôi cũng xin bổ túc thêm nữ dịch giả Phùng Thăng, bào muội của cố ni sư Trí Hải, cũng tài hoa không kém trong cộng tác dịch thuật (H. Hesse, Bắt trẻ đồng xanh).

bài đã đăng của Thái Kim Lan


4 bình luận »

  • Nguyễn Hưng Quốc viết:

    Cách đây khoảng 10 phút, đọc bài của chị Thái Kim Lan, tôi thấy câu này “Trong cuộc thảo luận này một trong những acteurs chính là anh Nguyễn Hưng Quốc đã nhắc đến ba nguyên tắc “tín-đạt-nhã”. Thú thực, tôi hơi ngạc nhiên. Nhớ, hình như mình chưa bao giờ tham gia vào cuộc thảo luận liên quan đến dịch thuật như thế. Bèn theo mấy cái link chị Thái Kim Lan cho, mới thấy có một người ký tên là “Quốc”. Mấy phút sau, quay lại bài của chị Thái Kim Lan thì thấy tên NHQ đã được sửa thành “anh Quốc rồi”. Có lẽ chị Thái Kim Lan hoặc Ban Biên Tập Da Màu nhận ra sự nhầm lẫn. Xin thành thực cám ơn. Và nhân tiện, cũng xin thưa: Đây chỉ là một sự trùng tên mà thôi. Tôi chỉ dùng tên “Quốc” trong một trường hợp duy nhất, trong loạt bài “Vu vơ về việc viết văn” đăng trên Tiền Vệ cách đây mấy năm. Ngoài ra, không dùng ở bất cứ đâu khác.

  • Thái Kim Lan viết:

    Kính anh Nguyễn Hưng Quốc, trong góp ý nguyên bản của tôi, tôi chỉ nêu tên QUỐC đúng như trong Hội luận văn học, không hiểu sao BBT lại bổ túc thêm, vì thế tôi đã yêu cầu chỉnh lại như cũ. Thành thực xin lỗi anh và cám ơn BBT.

  • Trương Đức viết:

    Nhân có bình luận của nhà phê bình văn học Nguyễn Hưng Quốc – một trong các chủ biên của Tiền Vệ – ở đây, trong bài viết của nữ sĩ Thái Kim Lan về chữ “TÍN” của dịch thuật, tôi xin được nêu lên vài ý kiến của mình như thế này:

    Chữ TÍN, tôi thấy, không chỉ cần thiết và quan trọng bậc nhất trong dịch thuật, mà hầu như, trong hầu hết các “vấn đề” của tri thức, và nói rộng ra, của cuộc sống. Con người, có trở thành đúng nghĩa là một “CON NGƯỜI” viết hoa hay không, có lẽ điều kiện tiên quyết là con người có chữ Tín hay không! Một bản dịch, giống như nguyên tác, nó có giá trị vì chứa đựng chữ Tín. Và, chữ Tín ấy, có được là do không là ai khác, ngoài chính “người làm ra nó” (tác giả, dịch giả).

    Bên Tiền Vệ hiện có đăng tải hai bài viết về sự “dịch loạn” (hay ““đạo đức dịch thuật”) của Cao Việt Dũng, một dịch giả có tiếng lâu nay ở trong nước. Đọc những bài viết bàn về công việc dịch thuật trên Da Màu này, cộng với kinh nghiệm bản thân, tôi đi đến một suy nghĩ như thế này, xin được chia sẻ ra đây:

    Nói gì thì nói, làm gì thì làm, chính cái chủ thể “con người” là quan trọng hơn cả trong mọi công việc, hay nói cho có vẻ “nghiêm trọng” một tí, là trong mọi “vấn đề”. :) Thế cho nên, nếu một dịch giả mà không có chữ TÍN, thì trước sau cái sự “BẤT TÍN” ấy sẽ lộ ra thôi, không thể “giấu nhẹm” đi được! Liên hệ với trường hợp của dịch giả Cao Việt Dũng, tuy vẫn chưa thấy ông ta trả lời hay phản biện lại chính thức trên Tiền Vệ, nhưng qua đó chúng ta có thể thấy được cái chữ Tín của “người” với chữ Tín của “tác phẩm” nó liên quan mật thiết với nhau như thế nào! Mà cũng đúng thôi, “Văn là Người” mà! Có phải không các bác?!

    Tôi chợt có một suy nghĩ như thế này: Hồi xưa, khi mà ông Hồ Chí Minh

    Sáng ra bờ suối, tối vào hang,
    Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng
    Bàn đá chông chênh
    dịch sử Đảng,
    Cuộc đời cách mạng thật là sang.“(Hồ Chí Minh),

    thì cái sự “dịch sử Đảng” của ông ta có chữ Tín hay không? Tôi nghĩ là đã không có! Bởi vì, như chúng ta nhận thấy (tôi không có ý xúc phạm cá nhân ông ta): bản thân con người Hồ Chí Minh đã không có chữ Tín và cái sự thể “sự nghiệp cách mạng” (Đường Kách Mệnh) mà ông ta “dịch” và đem về du nhập vào Việt Nam đã trở thành một sự BẤT TÍN “bét nhè” là chế độ độc tài toàn trị của ĐCSVN như hiện nay ở trong nước! Vậy thì…?

    Tất nhiên, tôi có thể hơi “lạc đề” vì đem những điều mang hơi hướng “chính trị” ra sân chơi Da Màu này, nhưng cũng vì suy nghĩ rằng, mọi việc ở trên đời này liên quan mật thiết với nhau, nên xin được mạo muội nêu lên như thế!

    Tiện đây, xin “góp vui” một câu hỏi như sau: tính từ “lợi hại” của tiếng Việt ta, nên dịch ra tiếng nước ngoài như thế nào để có thể vừa “tín”, vừa “nhã”, lại vừa “đạt” được?

    Trân trọng.
    Trương Đức

  • bacthhanhrau viết:

    Trong phần nhắn cuối bài nói về dịch giả Phùng Thăng, có phần mở dấu ngoặc nhắc đến “Bắt trẻ đồng xanh” và chú thích tác giả là H Hesse, thật ra là của Salinger “the catcher in the rye”.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch