Trang chính » Bàn Tròn: Dịch thuật, Biên Khảo, Dịch Thuật, Tiểu luận Email bài này

Một số suy nghĩ về dịch thuật

Tranh: Nguyễn Thị Anh ĐàoCách đây mấy năm tôi có “cơ hội” dính líu vào cuộc tranh cãi về dịch thuật do ông Lê Đình Khoa khởi xướng nhân vụ ông “nuốt không trôi” bản dịch “My Last Tiger” của Thường Quán đăng trên Hợp Lưu số 73. Trong chuỗi thảo luận này, tôi đưa ra một số quan điểm cá nhân về dịch thuật và thêm vào đó một số ý kiến về ngôn ngữ như là chất liệu sáng tạo. Gần đây, qua bản dịch của Lê Đình Nhất Lang, tôi được làm quen với bài viết “Dịch thuật và Phong cách” (Translation and Style) của Murat Nemet-Nejat, trong đó tác giả đề cập đến một “kiểu” dịch thuật dựa trên một khái niệm khá xa lạ với những thảo luận liên quan đến dịch thuật trên nhiều diễn đàn văn học Việt Nam. Chuyên đề Dịch thuật trên tạp chí Da Màu do Đinh Từ Bích Thúy trách nhiệm là một cơ hội cho tôi nhìn lại những điều mình đã phát biểu và đồng thời đối chiếu với quan niệm dịch thuật mà Murat diễn tả trong bài viết đã dẫn.

Dịch thuật, đặc biệt dịch thuật trong lãnh vực văn học sáng tạo, luôn luôn là một hành động mạo hiểm. Nếu nguyên bản là một bài thơ, nỗi hiểm nghèo chỉ có tăng chứ không giảm. Một nhà văn lão thành, Võ Phiến, trong bài viết theo dạng đối thoại khá dí dỏm “Thơ Dịch,” có bảo rằng thơ thì không thể nào dịch được. Ông có lý. Làm thế nào để “dịch” cả hồn lẫn xác một bài thơ, hơn nữa, dịch một cách chính xác? Trước hết, hãy nói về “chính xác,” hoặc sự cần thiết của “chính xác.” Cái gì phải cần thiết chính xác? Những câu những chữ làm nên bài thơ hay sự cảm nhận về bài thơ mà người dịch có trong quá trình chuyển đổi ngôn ngữ? Một người đọc với quan niệm “cổ điển” (hoặc theo “trường phái Steiner” theo cách nói của Murat) về dịch thuật tất nhiên sẽ cho rằng cả hai đều là những điều kiện ắt có! Tuy nhiên, đây là một đòi hỏi hầu như không thể đáp ứng được. Dịch thơ, một cách ví von, là một nỗ lực thực hiện điều bất khả: mang whisky trộn với rượu nếp ở trong chai ba xị đế của Việt Nam và muốn món cocktail này vẫn giữ được mùi vị nguyên thủy và hình thể vuông vắn như khi còn nằm trong chai Johnnie Walker nhãn đen của Mỹ. Hãy tìm đọc Spring Essence của John Balaban, một nỗ lực biến ba xị đế thành whisky, để … feel the pain, để thâm cảm nỗi niềm! Tất nhiên phải kể đến một số bình phẩm thú vị của Đinh Linh về Spring Essence cũng như một số “công trình nghiên cứu” khác của Balaban trong bài viết “Em Nứng Óa” qua phần dịch thuật của Đỗ Lê Anh Đào hoặc trong nguyên bản “Me So Horny” trong website “International Exchange for Poetic Invention.”

Buộc ở vào một tình thế vô cùng khó khăn (thực hiện điều bất khả), dịch giả cần thiết phải lựa chọn “kiểu” hoặc “phong cách” dịch mà kết quả sẽ hoặc là một phiên bản gần gũi nhất của nguyên bản [mà dịch giả có thể đạt đến] về phương diện ngôn ngữ hoặc là một văn bản trong đó phần chuyên chở cảm nhận của người dịch về nguyên bản là mục tiêu trước và trên hết. “Cảm nhận của người dịch” là một cụm từ rất giản lược để nói về một dịch phẩm như thế. Như là hệ quả tất nhiên của kiểu/phong cách dịch dựa trên cảm nhận hơn là sự chính xác máy móc của ngôn ngữ, người làm công việc chuyển ngữ luôn luôn mang vào bản dịch những chất liệu có liên quan đến quan niệm mỹ học và kinh nghiệm của chính mình. Bằng cách như vậy, một dịch phẩm mới có hy vọng là một tác phẩm văn chương trong ngôn ngữ thứ hai (ngôn ngữ dịch/ngôn ngữ đích). Nếu không, sẽ có nhiều hơn những “tai nạn dịch” thường xuyên được đề cập trong những bài viết liên quan đến dịch thuật gần đây trên một số website văn học, đặc biệt ở talawas.org.

Trong “Dịch thuật và Phong cách,” Murat Nemet-Nejat không chỉ dừng lại ở một số nhận định tương tự mà đẩy chúng đi xa hơn thành một khái niệm độc đáo về kiểu/phong cách dịch thuật. Murat chỉ trích kiểu dịch dựa trên khái niệm của sự “trung thành với nguyên bản” — mà ông gọi là “trường phái Steiner” — là xa rời lịch sử văn học và là một sai lầm dựa trên những quan sát/thực nghiệm qua nhiều thời kỳ. Murat đưa ra một số trường hợp trong văn học tiếng Anh như dịch phẩm của Chaucer, Sidney, và Ezra Pound mà ông cho rằng đã giúp “định hướng lại” Anh ngữ!

Bird2Theo Murat, những dịch phẩm này dựa trên một khái niệm hoàn toàn khác biệt về “trung thành.” Chúng tách/bẻ vụn cái toàn thể của nguyên bản căn cứ trên nhận thức về cái “thiếu,” cái mà tác phẩm trong ngôn ngữ thứ nhất chuyên chở và không/chưa có trong ngôn ngữ thứ hai. Tất nhiên là không thể “dịch” điều chưa có, và đây chính là điểm then chốt mà Murat muốn diễn đạt. Thay vì chỉ đơn thuần tìm chữ tương xứng và “trung thành” với nguyên bản khi chuyển ngữ, người dịch cần thiết phải dọ dẫm ngôn ngữ thứ hai để khám phá những phần tử làm thành cấu trúc của ngôn ngữ này và nếu cần thiết, tạo dựng cái “thiếu” và tìm cách hòa nhập nó vào giòng chảy của ngôn ngữ này. Tôi nhiều phần đồng ý với phát biểu dưới đây của Murat:

A successful translation must sound somewhat alien, strange, not because it is awkward or unaware of the resources or nature of the second language, but because it expresses something new in it. The best ones remain strange even after poems deriving from them make them more familiar. They affect the course of a language without being entirely part of it…

Một bản dịch thành công phải nghe hơi lạ tai, kỳ quặc, không phải vì nó vụng về hay không để ý đến những tiềm lực hay bản chất của ngôn ngữ thứ hai, mà vì nó diễn tả điều gì mới trong đó. Những bản dịch hay nhất vẫn còn kỳ quặc ngay cả sau khi những bài thơ xuất phát từ chúng làm cho chúng quen thuộc hơn. Chúng ảnh hưởng tới con đường của một ngôn ngữ mà không thành hẳn một phần trong đó…  (trích bản dịch của Lê Đình Nhất Lang)

Tuy nhiên, cũng trong cùng đoạn văn, “Một bản dịch bị tiêu hóa hoàn toàn vào những quy ước, chuẩn mực của ngôn ngữ thứ hai, chỉ chấp nhận được trong từ ngữ của nó, là một thất bại” ( A translation completely assimilated into the conventions, norms, of the second language, solely acceptable in its terms, a failure) thì tôi e rằng phát biểu của Murat chỉ có thể áp dụng trong một số trường hợp, đặc biệt là khi có một khoảng cách khó lấp đầy giữa ngôn ngữ thứ nhất và ngôn ngữ thứ hai về địa lý, văn hóa, và lịch sử. Trong một số trường hợp khác, nhận định này có lẽ không thể/nên được áp dụng. Thí dụ như “Chinh Phụ Ngâm” bản chữ Nôm của Đoàn Thị Điểm. Sẽ không xa lắm với thực tế khi cho rằng ít có ai nghĩ về Ðoàn Thị Ðiểm như là một người dịch thơ hoặc Chinh Phụ Ngâm là một bài thơ dịch. Ngay cả nếu có, hiếm ai phủ nhận Chinh Phụ Ngâm là một thi tập Việt ngữ có đầy đủ các thuộc tính cần thiết để được đánh giá như là một văn bản độc lập với nguyên tác Hán ngữ. Thử xem qua phần trích dẫn dưới đây từ nguồn Bách Khoa Toàn Thư Mở trên Internet:

a. Nguyên tác trong Hán ngữ:

獵 獵 旌 旗 兮 出 塞 愁
喧 喧 簫 鼓 兮 辭 家 怨
有 怨 兮 分 攜
有 愁 兮 契 闊

b. Phần nguyên tác trong Hán Việt:

Liệp liệp tinh kỳ hề xuất tái sầu
Huyên huyên tiêu cổ hề từ gia oán
Hữu oán hề phân huề
Hữu sầu hề khế khoát…

c. Phần chữ Nôm của Chinh Phụ ngâm:

Bóng c tiếng trng xa xa
Su lên ngn i, oán ra ca phòng…

“Sầu lên ngọn ải, oán ra cửa phòng” không thể được xem là một thất bại của dịch thuật! Tuy nhiên, để có sự chuyển hóa ngôn ngữ nhuần nhuyễn như vậy, cần phải tính đến hàng thế kỷ dưới ảnh hưởng lịch sử, xã hội, và văn hóa của Thiên triều vào thời điểm bản dịch Chinh Phụ Ngâm ra đời.

*

Nhận định ở trên của cá nhân tôi hoặc khái niệm mới mẻ của Murat về dịch thuật hoàn toàn có thể tranh cãi được bởi quý vị có một quan niệm/định nghĩa khác về một dịch phẩm hay/tốt hoặc về dịch thuật nói chung, Trong số họ, phải kể đến các nhà ngôn ngữ học, những người đương nhiên có “thẩm quyền” về địa hạt chữ nghĩa.

Trong chuỗi thảo luận “Mãnh cọp…” của Thường Quán nói trên, có sự tham dự của Dũng Vũ. Tôi vẫn nghĩ về Dũng Vũ như là một nhà ngôn ngữ học, hoặc chí ít một nhà nghiên cứu ngôn ngữ (nếu quả thực ý nghĩa của hai cụm từ này không hoàn toàn giống nhau) bởi vì tôi thường bắt gặp những bài viết liên quan đến ngôn ngữ Việt Nam của tác giả này trên Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng, tạp chí điện tử online đầu tiên của Việt Nam và là một “nơi chốn” rất thân thuộc đối với tôi. Tôi không biết chắc một nhà ngôn ngữ học làm những gì. Tôi cho rằng họ thực hiện những công việc cần thiết để hệ thống hóa và công thức hóa ngôn ngữ dựa trên cách phân loại chức năng của câu chữ của chính họ. Họ có thể đi xa hơn bằng cách dựa trên những số liệu có trong tay để dự phóng chiều hướng phát triển của một thứ ngôn ngữ nào đó. Dự phóng, dựa trên những số liệu rút ra từ những dữ kiện có thể kiểm tra được, là cái ranh giới tối hậu mà một nhà ngôn ngữ học có thể đạt đến nhưng không thể vượt qua. Bởi vì phía bên kia lằn ranh thuộc về điều có tên là “sáng tạo,” và hư cấu, bộ phận chủ yếu của sáng tạo, không phải là một chức năng của ngôn ngữ học.

Trong bài viết “Thường Quán, những ví dụ về dịch thuật,” Dũng Vũ đưa ra một số quy luật của ngôn ngữ học về “ngôn ngữ tự nhiên” để kết luận Thường Quán, với cái tựa “Mãnh cọp cuối cùng của tôi” để dịch cái tựa Anh ngữ “The Last Tiger” của Jorge luis Borges, đã vi phạm trầm trọng một số quy luật của ngôn ngữ tự nhiên [của tiếng Việt]. Tất nhiên là bằng vào một kết luận như thế, Dũng Vũ khẳng định rằng tất cả những sáng tạo có liên quan đến ngôn ngữ, kể cả sáng tạo văn học, cần thiết phải nằm trong khuôn khổ những quy luật đề ra bởi ngôn ngữ học! Bài viết cho thấy sự uyên bác của Dũng Vũ trong lãnh vực ngôn ngữ học và trong cùng một lúc, sự gượng ép trong nỗ lực sử dụng ngôn ngữ học như là ranh giới/thước đo của điều mà chính nó không có khả năng dung chứa: Sáng tạo. Bài viết của Dũng Vũ, tuy vậy rất bổ ích [cho tôi] bởi vì nó giúp đưa cuộc thảo luận đến một chiều hướng mới: Ngôn ngữ là cái mả tổ hay là đống phân ngựa?

Ngôn ngữ của một dân tộc gắn liền với lịch sử và con người của dân tộc đó. Phần đông chúng ta sinh ra và lớn lên trong chiếc nôi ngôn ngữ của mẹ. “Tiếng Mẹ” luôn luôn thuộc về những đề tài ưa thích nhất của nhiều loại hình nghệ thuật. Lòng yêu mến và sự kính trọng dành cho Tiếng Mẹ là những tình cảm tự nhiên, và trong nhiều trường hợp, đưa đến cái ảo tưởng về “bổn phận” phải bảo về món gia bảo dân tộc này. Tuy nhiên sẽ là một lạm dụng dựa trên những tình cảm như thế để ngăn cản việc tận dụng và khai triển chức năng của ngôn ngữ trong các lãnh vực/địa hạt khác nhau, đặc biệt trong các bộ môn nghệ thuật. Ngôn ngữ đối với người sáng tác — trong góc nhìn của tôi — chỉ đơn thuần là một vật liệu xây dựng, không hơn không kém những ống màu của họa sĩ. Chính là cây cọ hay ngòi bút làm nên sự khác biệt giữa cái gọi là nghệ thuật và những điều còn lại. Một họa sĩ sẽ đi đâu để tìm vật liệu cần thiết cho bức tranh sắp tới của mình? Ông đến tiệm bán sơn/màu dành cho giới họa sĩ. Hoặc vào bếp lượm tro than. Vào chuồng ngựa hốt phân ngựa. Hoặc, một cách cường điệu, cắt tay lấy máu(!). Và pha trộn chúng với nhau. Cho đến khi ông hài lòng với gam màu mà ông sẽ sử dụng cho có khi chỉ một chi tiết nhỏ của bức tranh. Không ai than phiền nếu họ biết được ông dùng đất sét hoặc ngay cả phân ngựa cho bức tranh của mình.

Hãy áp dụng điều này cho một nhà văn hay một nhà thơ. Ngôn ngữ, trong trường hợp này, có chức năng tương tự như những ống màu, tro than, máu, đất sét, phân ngựa, và tất cả những vật liệu kỳ dị khác mà giới họa sĩ có thể sử dụng trong công việc sáng tạo. Nghĩa là, ngôn ngữ không phải là cái mả tổ của bất cứ ai dưới góc nhìn của giới sáng tác. Nó là cái “kho trời chung mà vô tận của mình riêng” mà chúng ta có thể lấy từ đó những vật liệu để xây đắp… cái mả tổ của mình và chỉ của riêng mình. Chính là trong quá trình sử dụng/vận dụng và chế biến/kiến tạo để đáp ứng nhu cầu thông tin và truyền đạt tư tưởng, ngôn ngữ của một dân tộc ngày càng giàu có hơn nhờ vào sự đóng góp liên tục của người sử dụng nó. Không cần phải dài lời, cống hiến của giới sáng tác cho sự phát triển của ngôn ngữ là điều không ai có thể phủ nhận.

Sáng tác, kể cả các hoạt động dịch thuật theo quan điểm của Murat trong “Dịch thuật và Phong cách” trình bày ở trên, đối với tôi, trước và trên hết là nỗ lực thực hiện cái ước muốn vươn đến tự do tư tưởng, trong đó tự do vận dụng và kiến tạo ngôn ngữ để đáp ứng nhu cầu diễn đạt là một phần không thể tách rời. Ðộc giả thuộc nhiều tầng lớp tất nhiên có quyền áp dụng thước đo mỹ học cá nhân để đánh giá, phê phán, chỉ trích những tác phẩm chứa đựng những thử nghiệm về vận dụng và kiến tạo ngôn ngữ mà họ không thích hoặc không “cảm” được vì lý do này hay lý do khác. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, người thưởng ngoạn không thể áp đặt bất cứ công thức/qui luật vận dụng ngôn ngữ nào lên cách diễn đạt của người sáng tạo. Bởi vì điều này không những là một xâm phạm thô bạo quyền tự do sáng tạo mà còn là một chướng ngại lớn cho sự phát triển của “cái” mà sự áp đặt này đang ra sức/làm ra vẻ bảo vệ: Ngôn ngữ. Nghĩ cho cùng, chính là những công thức, quy luật nhằm đóng khung ngôn ngữ trong một khuôn khổ nhất định mới cần được liên tục xem xét và cập nhật để phản ánh những biến đổi, thêm thắt mới nhất của sinh vật có tên là ngôn ngữ.

Những thử nghiệm, phiêu lưu ngôn ngữ trong phạm trù sáng tạo nhất định sẽ nhận được những phản ứng khác nhau trong giới thưởng ngoạn. Sẽ có nhiều hơn là một độc giả than phiền về cái khoảng cách không thể lấp được giữa cuộc phiêu lưu chữ nghĩa của giới sáng tác và khả năng cảm thụ của giới thưởng ngoạn. Tôi e rằng đây là một khoảng cách cần thiết và lành mạnh bởi vì “nó” chính là phần sáng tạo trong quá trình phát triển của một ngôn ngữ sống. Ngày nào cái khoảng cách nói trên không còn nữa, văn học nghệ thuật nói chung sẽ chỉ là một cuộn phim chiếu lại (rerun) mòn mõi và nhàm chán.

*

Dịch thuật văn học, trong cách nhìn của tôi, tự nó là một hành động sáng tạo. Trong quá trình chuyển hóa tác phẩm từ ngôn ngữ thứ nhất qua một ngôn ngữ khác, người dịch, bên cạnh việc chấp nhận những hiểm nghèo đến cùng với một dịch phẩm thất bại, đã đóng góp một cách tích cực không chỉ cho văn học của ngôn ngữ đích một tác phẩm mang nặng dấu ấn của kiến thức, kinh nghiệm, và suy tư của chính mình mà còn giúp thúc đẩy sự phát triển chung của ngôn ngữ này. Người dịch, ở một số góc độ và trường hợp, đồng thời là tác giả.

Phùng Nguyễn
tháng 11, 2008

Tranh: Nguyễn Thị Anh Đào

bài đã đăng của Phùng Nguyễn


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)