Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác phẩm, Phỏng vấn Email bài này

“Trò chuyện trong quán La Catedral”: Cuộc đối thoại bất tận về con người và xã hội

 

Trò chuyện trong quán La Catedral của Mario Vargas Llosa, Nobel Văn học 2010, đã có mặt ở Việt Nam qua bản dịch của Phạm Văn, do Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam tổ chức xuất bản tháng 3 năm 2011. Tác phẩm đồ sộ hơn sáu trăm trang nói về thời nhà độc tài Manuel Odría cầm quyền ở Peru từ 1948 đến 1956. Bên cạnh những ly bia trong quán La Catedral, Santiago và Ambrosio kể lại cuộc đời đầy dằn vặt của họ. Đan chen các sự kiện lịch sử và hư cấu, Mario Vargas llosa phân tích vai trò của công dân trong một xã hội mất tự do dẫn đến băng hoại do họ trực tiếp hay gián tiếp tạo ra.

Sau đây là trao đổi giữa Nguyễn Hoàng Diệu Thủy và Phạm Văn về tác phẩm này. Bài đã đăng trên Bee.net.vn ngày 18/6/201; đây là bản đầy đủ và được dịch giả Phạm Văn chỉnh sửa lần cuối.

conversacion-en-la-catedral

Hình bìa tác phẩm Trò Chuyện trong Quán La Catedral của Mario Vargas Llosa (văn bản Tây Ban Nha)

Nguyễn Hoàng Diệu Thủy (NHDT) – Trước hết xin cảm ơn dịch giả đã nhận lời trò chuyện. Tôi thấy rất thú vị với cuộc nói chuyện phi biên giới này: tôi ở Việt Nam, ông ở Mỹ, và chúng ta nói về Peru! Nói thật là tôi chỉ đọc cuốn Trò chuyện thôi cũng đã phải vật lộn rồi, còn dịch chắc là một sự tra tấn. Vì sao ông lại nhận lời dịch nó?

Phạm Văn (PV) – Hơn hai năm trước Công ty Nhã Nam đề nghị tôi dịch Trò chuyện trong quán La Catedral của Mario Vargas Llosa. Tôi thích tác phẩm và nhận làm vì cách kể chuyện độc đáo, và nhất là trong đó có nhiều nhân vật quen thuộc. Tôi gặp Santiago, Amalia, Cayo, Ambrosio… ở khắp nơi, trên khắp nẻo đường từ trong nước ra tới ngoài nước. Peru là một nước đang phát triển như Việt Nam, với đủ loại vấn đề không được vừa ý về chính trị, đạo đức, văn hoá. Trò chuyện cho tôi cơ hội nhìn lại mình và quê hương mình qua những sự kiện xảy ra ở một nơi khác, xa xôi mà gần gũi.

Dịch thuật luôn luôn là một việc vất vả, vì phải chú ý từng câu, từng chữ của bản gốc, nhưng nhờ vậy tôi hiểu tác phẩm một cách thấm thía hơn. Dịch cũng là cách để trau dồi cả hai thứ tiếng, nhất là nếu được làm việc với các biên tập viên tận tâm và chuyên nghiệp. Vì thế “sự tra tấn” đó đối với tôi chấp nhận được, chưa kể là có một ít tiền tiêu.

NHDT Ban đầu tôi đã băn khoăn: cuốn tiểu thuyết dày cộp về nước Peru từ mấy chục năm trước liệu có hấp dẫn người đọc Việt Nam. Nhưng sau khi đọc xong tôi thấy rùng mình như bị nhìn thấu tâm can. Quả thật mặc dù khác xa về mặt địa lý, chủng tộc, lịch sử, Peru vẫn chia sẻ với Việt Nam một số kinh nghiệm, và Việt Nam có thể rút ra được một vài bài học nào đó.

Mario Vargas Llosa and wife Pat

Nhà văn Mario Vargas Llosa và vợ tại quán rượu trong thập niên 1960 (nguồn: El Gripucho)

PV – Chúng ta thường tò mò về những chuyện ở tận đâu đâu của Leo Tolstoy, Gabriel García Márquez, Mark Twain… Chúng ta băn khoăn về những suy nghĩ của Andrei Bolkonsky khi ông nằm chờ chết trên chiến trường nhìn áng mây bay, hồi hộp theo dõi những thăng trầm của dòng họ Buendía huyền thoại, náo nức với cuộc phiêu lưu trên sông Mississippi của Huckleberry Finn… Tác phẩm của họ có những giá trị phổ quát, vượt không gian, vượt thời gian.

Riêng Trò chuyện, xuất bản từ năm 1969, vẫn là câu chuyện của thời hiện tại, nhất là ở các nước đang phát triển. Nhiều vấn đề trong tác phẩm vẫn hiện diện trước mắt chúng ta và trong từng người. Chúng ta có thể trăn trở với những day dứt của Santiago, đồng cảm với Ambrosio và Amalia, tức giận vì Cayo và Fermín, ghê tởm với những trò ăn cắp đê tiện của bè lũ cầm quyền… Chúng ta thấy phòng khách của bọn thượng lưu và quan chức tồi tệ hơn nhà thổ, tình bạn của cô điếm Queta và những kẻ bần cùng đáng trọng hơn tình đồng chí của bọn chính trị gia. Từ đó chúng ta hình dung lại xã hội chung quanh, đánh giá lại những nếp nghĩ quen thuộc, rồi đặt vấn đề với cuộc sống của mình. Bài học đạt được, nếu có, dường như phải bắt đầu từ nỗ lực nhìn lại mình trong hoàn cảnh cụ thể của môi trường mình đang sống.

NHDT Toàn cảnh Peru với chế độ độc tài và ngành an ninh đầy thủ đoạn, những trò hề mít tinh và bầu cử, báo chí bị thao túng, những kẻ thất vọng, sự đói nghèo… hiện ra sắc nét qua ngòi bút cực kỳ năng động của Vargas Llosa. Tiểu thuyết được xây dựng trên những cuộc đối thoại bất tận, chồng chéo nhau, đan xen nhau khiến ranh giới thời gian-không gian bị xóa nhòa.

Bút pháp này thực sự đánh đố người đọc nắm bắt mạch truyện với hiệu quả ghê gớm. Các điểm nhìn di chuyển đến chóng mặt từ nhân vật này sang nhân vật khác. Một nhân vật, hay một sự kiện, đưa ra trong cuộc đối thoại thứ nhất sẽ bị phán xét trong cuộc đối thoại thứ hai, rồi lại tiếp tục được đối chiếu trong cuộc đối thoại thứ ba, thứ tư…Và như vậy, sự kiện được soi chiếu từ nhiều góc, hiện lên ba chiều trong không gian, rõ đến mức như có thể chạm vào.

Việc đánh nhòa không gian và thời gian của các đối thoại tạo ra sự giãn nở của bối cảnh và làm cho người ta cảm thấy sức nặng khủng khiếp của hiện thực. Mặt khác, nó đặt tất cả các cấu trúc xã hội, lý thuyết chính trị và nhân vật thuộc mọi tầng lớp lên một mặt phẳng lớn để “giải phẫu”. Một cuộc giải phẫu sòng phẳng và không khoan nhượng đã phơi bày các vấn đề của Peru.

PV – Tôi rất thích nhận xét của chị về việc mọi giá trị nêu ra trong tác phẩm đều bị phán xét liên tục qua các đoạn đối thoại khác nhau đặt sát cạnh nhau. Với bố cục gẫy vụn và đảo lộn thứ tự thời gian, lúc đầu người đọc có thể khó theo dõi, nhưng khi các nhân vật dần dần hiện rõ cá tính thì việc hiểu mạch truyện không còn phức tạp lắm nữa.

Trò chuyện như một bản trường ca, trong đó có những tiểu truyện của nhiều nhân vật. Có thể nói tác phẩm là hình ảnh hỗn loạn của một cuộc đổi đời hay sau một trận thiên tai. Hàng trăm nhân vật tràn ngập, hàng chục cuộc đối thoại chồng chất như bức tranh cắt dán, tạo cảm giác biến động và căng thẳng không ngừng. Y phục rực rỡ của thổ dân da đỏ miền núi, vẻ nhếch nhác trong khu ổ chuột da đen, hương vị của món ớt nhồi vùng Arequipa, tiếng huyên náo từ các cuộc biểu tình, lời thì thầm của sinh viên họp bàn chống chính phủ, mặt trái nhem nhuốc của văn chương và nghề báo, sự chung thủy của các cô điếm, bữa tiệc nhầy nhụa của kẻ cầm quyền…, tất cả hoà trong cách dựng truyện rối bời độc đáo của tác giả. Câu chuyện của Peru thời Odría cũng là câu chuyện của các xã hội vô pháp luật, trong đó đạo lý và lợi ích chung bị phá đổ để nhường chỗ cho những âm mưu lũng đoạn của bọn cầm quyền mất nhân tính. Vargas Llosa mổ xẻ đất nước ông, và người đọc Trò chuyện trong quán La Catedral cũng có thể đặt đất nước mình lên một thứ bàn mổ tương tự.

NHDTThế giới nhân vật gồm đủ mọi tầng lớp và hầu hết đều méo mó: kẻ thất vọng chán chường, kẻ khô xác cằn cỗi vì tham quyền, kẻ phù phiếm giả tạo, kẻ phát điên hoang tưởng, kẻ cùng quẫn …Có lẽ trong xã hội độc tài héo úa thì con người không thể sống tròn trịa tự nhiên.

Ngay cả Santiago, sớm nhận ra bản chất của hiện thực, muốn đổi thay nhưng thất bại, buông xuôi. “Ở đất nước này một kẻ không làm khốn nạn đời mình sẽ làm khốn nạn đời người khác”. Santiago đã kết luận như vậy, và anh chọn cách thứ nhất – làm khốn nạn đời mình. Xuất thân từ một gia đình tư sản giàu sụ, Santiago bỏ gia đình, bỏ đại học, kiếm sống bằng những bài viết chống chó dại trên báo, lấy người vợ bình thường, sống tùng tiệm. Santiago biết mình không muốn làm gì: ấy là không muốn hòa vào cái trật tự hiện hữu; nhưng không biết mình thích gì: chưa tìm ra được giá trị mới nào để mà thay đổi.

PV – Vargas Llosa mô tả các nhân vật của ông từ góc nhìn đổ vỡ và đôi khi bệnh hoạn. Don Cayo được tả cặn kẽ, từ thời trai trẻ bồng bột đến lúc làm trùm an ninh với đủ loại mưu mô bẩn thỉu. Odría là anh hùng quân đội một thời được dân chúng ngưỡng mộ, nhưng chế độ chuyên chính mà ông góp phần tạo dựng ra đã đặt nền móng cho một xã hội phi nhân gây hại lâu dài cho Peru. Ngược lại cũng có một Llaque, đồng chí cũ của Santiago, suốt đời đấu tranh cho lý tưởng. Tuy nhiên, Santiago đặt câu hỏi: “… có thể nào ông ta [Llaque] đã trở thành một kẻ phản bội, mệt mỏi vì cuộc chiến đấu khó nhọc và ngột ngạt, có thể nào ông ta có vợ và gia đình và làm việc trong một bộ nào đó?”

Sự hoài nghi của Santiago cũng là chuyện dễ hiểu. Chế độ độc tài tạo ra nhiều thế hệ lạc lối. Họ mê muội trước sự hào nhoáng viển vông và thần tượng giả trá. Họ cảm thấy cuộc sống vô nghĩa, vô vọng và buồn nôn. Tìm sự lãng quên bên ly rượu và tự hủy một cách có ý thức, Carlitos là một nhân vật như thế trong tác phẩm. Ambrosio là điển hình của sự phi lý, một kẻ học khôn từ đường phố nhưng đôi khi ngây thơ, trung hậu nhưng ma mãnh, là nạn nhân của một xã hội người ăn thịt người. Santiago là hình ảnh của mẫu người lý tưởng, cô đơn cùng cực, bất mãn với trật tự xã hội và quy ước của thời đại mình, nhưng anh bế tắc, chưa có giải pháp cho những vấn đề chính mình đặt ra. Santiago phản ánh một bi kịch dữ dội, thấm nhập đến mọi góc cạnh thảm hại của cuộc đời.

NHDTKết thúc tác phẩm, cuộc đối thoại vẫn chưa dừng lại: Santiago chưa tìm thấy hướng đi cho đời mình; Ambrosio chưa biết khi nào được sống như một người bình thường; và bộ máy chính quyền mới ở Peru vẫn ăn cắp, chỉ “tế nhị” hơn trước.

Tôi thấy cuộc đối thoại như Trò chuyện trong quán La Catedral luôn luôn cần thiết cho sự tiến bộ của mọi xã hội. Phải giải phẫu để phanh phui các vấn đề, chỉ ra các căn nguyên, cho dù giải pháp vẫn còn để ngỏ. Tác phẩm u ám và hỗn độn này không khẳng định một giá trị nào, nhưng nó bày ra một hiện thực nhức nhối, buộc người đọc phải băn khoăn với cuộc tìm kiếm của Santiago, khiến cuộc tìm kiếm được mở rộng, nối dài, để đến một lúc nào đó, ở đâu đó ngoài tác phẩm, người ta tìm được những điều có ý nghĩa.

PV – Đúng thế. Trò chuyện là bức tranh chưa hoàn tất. Vargas Llosa không đề nghị một công thức đơn giản để giải quyết mọi vấn đề, không cho các nhân vật của ông một chỗ để trốn tránh. Họ sống trong một xã hội tồi tệ, nhưng chính họ tạo ra nó, vì thế chính họ phải dứt bỏ nó, thay đổi nó. Họ không thể than trách hay trông đợi vào ai. Rồi câu chuyện của Santiago và Ambrosio dẫn chúng ta về lại chính mình. Phải chăng chúng ta đã, đang hay sẽ bỏ cuộc như Santiago, cam chịu như Ambrosio? Xã hội chúng ta đang sống có thê thảm như vậy không? Giải pháp cho những vấn đề trước mắt là gì? Giá trị gì sẽ làm nền tảng lâu dài cho cuộc sống? Tiểu thuyết có khả năng kích thích chúng ta làm những điều đó, miễn là người đọc chịu bước ra khỏi những con chữ để trở về hiện thực, vượt xa hơn biểu hiện của các nhân vật để đi tìm hình ảnh của chính mình. Vargas Llosa không đưa ra một kết thúc cho các nhân vật của ông, và không bày sẵn câu trả lời hay một chuẩn mực dễ dãi cho người đọc.

mario-vargas-llosa in his thirties

Mario Vargas Llosa trong tuổi 30 (nguồn: Kipu Digital)

NHDT - Vargas Llosa viết tác phẩm này khi mới ngoài ba mươi nhưng có thể thấy ông hiểu đất nước mình tận chân tơ kẽ tóc. Không nghi ngờ gì là ông đã có một cuộc sống dấn thân sôi động: năm tuổi đã muốn thành nhà văn, thời thanh niên đã chọn chính trị – một chủ đề hiểm hóc làm vấn đề cơ bản cho đời văn, và năm 64 tuổi ra ứng cử tổng thống vì muốn có một cuộc dấn thân thực tế vào chính trị. Vargas Llosa tin vai trò lớn lao của nhà văn là phải tham gia vào các cuộc tranh luận xã hội, không tách rời những vấn đề lớn của nhân dân, xã hội, đời sống, và cả cuộc đời ông đã ráo riết làm theo nguyên tắc ấy.

Thêm một điều nữa là từ góc độ giới tính tôi thấy Vargas Llosa hoàn toàn hấp dẫn kể cả ở tuổi 75: khuôn mặt đẹp trai, đôi mắt dữ dội và dáng vẻ vô cùng lịch lãm.

Vargas Llosa in his 70s

Mario Vargas Llosa ở tuổi 75 (nguồn: watersbroken)

PV – Vargas Llosa là nhân vật có thể gây nhiều tranh luận, từ một thanh niên sôi nổi thiên tả biến thành một ông già bảo thủ phái hữu. Khi còn rất trẻ, Vargas Llosa làm ký giả cho một tờ báo ở thủ đô Lima. Năm 1953, ông học Đại học San Marcos, dự các cuộc họp bí mật của nhóm sinh viên chống Odría, quan sát đời sống dân nghèo và tìm hiểu thế giới tội phạm. Qua đó ông gặp những người sau này sẽ trở thành nhân vật trong tác phẩm của ông. Trò chuyện là cách Vargas Llosa thời trẻ đặt vấn đề đối với đất nước và đồng bào ông.

Chính trị được mô tả một cách sống động trong Trò chuyện. Đất nước Peru thời Odría trong một chừng mực nào đó rất giống với Việt Nam hiện nay, ít nhất là hình ảnh những kẻ cầm quyền tham nhũng. Nhưng tôi nghĩ chính trị không phải là chủ đề của tác phẩm. Cái mà Vargas Llosa luôn luôn chú ý là sự tha hoá của cá nhân. Trong khi xoay xở với những khó khăn của đời thường hay nỗ lực tìm một hướng đi lý tưởng, các nhân vật của Vargas Llosa để cho những liên hệ chính trị-xã hội-gia đình đè bẹp ý chí, làm ô uế từng góc cạnh nhỏ nhất trong đời họ. Họ vừa là nạn nhân, vừa là người chủ động hay thụ động tạo ra hoàn cảnh đày đọa mình. Sự tha hoá của từng cá nhân là nguyên nhân chính dẫn đến sự ung thối của chính trị và xã hội ở bất cứ nơi nào, biến những lý thuyết tốt đẹp nhất trở thành vô nghĩa và phù phiếm.

NHDTTôi không đủ khả năng để đối chiếu các bản tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Anh, nhưng tôi thấy bản tiếng Việt rất thuyết phục, với ngôn ngữ cô đọng súc tích, lột tả được giọng điệu của nguyên tác – như các giới phê bình đánh giá – là sắc lạnh, tốc độ và thê thảm. Chắc phải có nhiều chuyện bếp núc thú vị trong quá trình dịch và biên tập?

PV – Vargas Llosa viết bằng tiếng Tây Ban Nha. Tôi dịch Trò chuyện từ bản tiếng Anh của Gregory Rabassa. Tam sao thất bản ngay từ đầu! Đại từ nhân xưng trong tiếng Anh có he, him. Tiếng Việt có khá nhiều từ tương đương: chàng, lão, hắn, gã, y, nó, anh ấy, ông ta, thằng đó, cậu ta, tên ấy… Mỗi từ tiếng Việt lại bao hàm sơ lược tính cách của nhân vật: già-trẻ, tốt-xấu… Sự phong phú về đại từ nhân xưng của tiếng Việt thường giúp người đọc dễ theo dõi mạch truyện hơn tiếng Anh, nhưng cũng có điểm dở của nó.

Tạm thí dụ bằng một đoạn xen lẫn hai cuộc đối thoại riêng biệt giữa Santiago với Ambrosio và Don Cayo với Don Fermín. Tiếng Anh viết: he told him, và câu nói có thể của bất cứ ai trong bốn người vì họ nghĩ giống nhau, nhưng độc giả biết (đôi khi mơ hồ) là ai đang nói trong ngữ cảnh ấy. Tiếng Việt sẽ phân biệt rõ hơn nếu ấn định Santiago là chàng, Ambrosio là hắn, Cayo là , và Fermín là ông. Trong câu tiếng Việt: hắn kể với chàng hay gã nói với ông, độc giả sẽ hiểu ngay ai đang nói với ai. Nhưng sự rõ ràng trong tiếng Việt làm mờ đi sự tương đồng mỉa mai giữa các nhân vật, xóa đi phần nào sự trần trụi của một thực tại phi ranh giới giữa tốt và xấu trong tác phẩm. Bản tiếng Việt của tôi thường chọn sự rõ ràng trong khi cố giữ nét mơ hồ sâu sắc nói trên, nhưng ít khi đạt được kết quả như ý muốn. Chúng ta thường nói “dịch là phản” mà.

Trong khi sửa bản dịch, biên tập viên của Nhã Nam đã đối chiếu cả hai bản tiếng Anh và Tây Ban Nha. Chẳng hạn bản tiếng Anh dùng từ sympathy để dịch chữ solidaridad, Nhã Nam đề nghị đổi thành tình đoàn kết, đúng với ngữ cảnh hơn sự đồng tình hay sự ủng hộ. Hoặc bản tiếng Anh flesh and blood, tiếng Tây Ban Nha de carne y hueso giống y như tiếng Việt bằng xương bằng thịt. Những chuyện thú vị trong khi dịch thuật như vừa kể có rất nhiều, và điều này cho thấy vai trò quan trọng nhưng ít được độc giả biết đến của ban biên tập.

NHDT Xin chúc dịch giả sức khỏe và mong được đọc những bản dịch tiếp theo của ông.

PV- Cảm ơn chị về cuộc trò chuyện thú vị này.

21 tháng 6 năm 2011

bài đã đăng của Nguyễn Hoàng Diệu Thủy - Phạm Văn


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)