Trang chính » Biên Khảo, Các số Da Màu định kỳ, Da Màu số 27, Đọc và Đọc lại Email bài này

Mai Thảo, tuỳ bút, “Ngôi Sao Hàn Thuyên”

 
(Đọc “Ngôi Sao Hàn Thuyên“, tuỳ bút của Mai Thảo, đăng trong damau số 26.)

1974, nếu phải bỏ phiếu cho một từ ngữ gọi là thời thượng nhất, trên báo chí miền Nam bấy giờ, ‘biện chứng’ có lẽ phải nằm ở đầu bảng. Nó có mặt nhiều nhất không phải ở tờ Văn, mà đúng ra là ở tờ Bách Khoa. Văn số tháng 6 năm 1974 thực sự thì cũng chẳng có một chữ biện chứng nào được nhắc tới nhưng không khí váng vất của một từ ngữ ấy là không tránh được. Biện chứng của Ấn giáo, của Phật giáo, của kinh viện Hi Lạp, trước khi là biện chứng duy vật sử quan; một từ ngữ, một không khí như vậy chỉ vì nó là một số báo mà Văn đã dành để tiễn đưa Nguyễn Đức Quỳnh.

VĨNH BIỆT NHÀ VĂN NGUYỄN ĐỨC QUỲNH, hàng chữ vừa vặn, chìm, màu hoàng thổ, chạy dưới chân dung di ảnh Nguyễn Đức Quỳnh của Trần Cao Lĩnh đơn giản. Số báo ngoài bìa còn có tên của những sáng tác mới của Mặc Đỗ, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Từ Kế Tường, Âu Thị Phục An, Nguyễn Thị Ngọc Minh. Một số báo vào hè. Chủ bút Văn Mai Thảo dành một trang đầu cho Câu đối lễ Tang của Vũ Hoàng Chương, hai trang từng cụm rời tiếp theo cho những dòng di cảo của người vừa ra đi, mấy trang tới cho Cảm Tưởng (mà ông chua rất nhỏ bên dưới ‘trước một tang chung cho văn học’) của một số những nhà văn, từ Nguyễn Mạnh Côn “Ông Quỳnh mất là chấm dứt một thế hệ người theo đuổi những mộng tưởng vĩ đại “, đến Túy Hồng: “Tôi chưa đọc ông Nguyễn Đức Quỳnh. Cũng như chưa hề thấy mặt ông. Cái chết của ông gây chấn động trong văn giới đến thế kia sao?”, Dương Nghiễm Mậu viết Một Tiểu Sử. Thanh Tâm Tuyền, một nhận định ['Anh Đã Đọc Thằng Kình Chưa ?']. Sự qúi trọng của Mai Thảo dành cho nhà văn Nguyễn Đức Quỳnh là rõ ràng, ông không có tuỳ bút về Nguyễn Đức Quỳnh trong số báo cũng không suy suể sự quí trọng đó. Nhưng tuỳ bút ‘Ngôi Sao Hàn Thuyên’ là một tuỳ bút quan trọng. Rồi Mai Thảo sẽ có những tùy bút ghi đậm dấu ấn của một giai đoạn về sau, về Bình Nguyên Lộc, một hai năm sau 1975; về Bùi Giáng và những ngày An Tiêm nhớ lại, như trước đó về một người thầy học cũ trên một bờ sông phương Bắc gặp lại, cố kính, xa vắng.

Đời người trôi chảy như sông, nhưng ghi lại viết xuống nó phải thành chương, nó phải hiện hình trong cấu trúc ấy. Chính là Joris Karl Huysmans trong tác phẩm mở vào phong trào Hiện Đại đã đề xướng như vậy, với À Rebours (1884). Và khi Mai Thảo về sau

Ta thấy tên ta những bảng đường

Đời ta, sử chép cả ngàn chương

là ông đi lại ý một người tiền phong đã tới trước đúng tròn thế kỷ, nguyên thủy trong ý thức ấy.

Nguyễn Đức Quỳnh với Mai Thảo cốt lõi là một nhà văn. Là nhà văn và như vậy vượt hẳn lên khỏi những vai trò khác: lý thuyết gia, nhà biện chứng, nhà văn hoá, lãnh tụ, ông trùm. Nguyễn Đức Quỳnh với Mai Thảo, trong tuỳ bút này, là một rọi ngắm về chỗ đứng, về bàn viết, của một con người hành văn. Bảng đường Tiên-Tsin, ở mở vào, mút đầu của hồi tưởng, là chỉ dấu về khởi điểm ký ức đó, trước khi nó đi tới, những ngả rẽ khác. Chương đời mà Mai Thảo có về Nguyễn Đức Quỳnh thực ra phải nói là không hơn vài trụ điểm, vài giai đoạn, rõ và chắc, ghi nhận được. Bằng cảm thức, bằng hồi ức trong cảm thức. Cảm thức về ánh sáng, về độ đổ bóng, chỗ khiến buồn cười (“Nghĩ vừa buồn cười vừa cảm động”). Nhưng nó cũng là hầu như toàn bộ một hành trình, song hành, của ông và nhân vật (NĐQ), như cuộc song hành giữa Joris Karl Huysmans và nhân vật Des Esseintes.

Không phải tình cờ mà Mai Thảo đã đánh dấu những đầu đoạn văn với những con số thời gian.

1954. Vào Nam, tôi tìm thăm anh ngay ở tuần báo Đời Mới.

1974. Đã hai mươi năm, từ một lần gặp lại. Chủ nhật, mùng 6. Thêm một lần gặp chót với người Hàn Thuyên cũ.

Với cẩn trọng Mai Thảo ghi lại những chi-tiết, về một nhan sách (cuốn Việt Nam Sử Lược của Trần Trọng Kim trên bàn viết Đời Mới), về một nơi chốn (Hàn Thuyên 48, 80 Quan Thánh). Không phải tình cờ. Những chi-tiết và những vị trí đứng cúa nó, trong những phân đoạn thời gian, là những dấu-chỉ, chúng cho chúng ta có thể tìm về lại, bằng một phép dò-tìm-giấy-bóng, bằng một phép liên tưởng của cái đọc tồn ẩn, nhiều thời kỳ, giai đoạn, những con người, cá tính. Phép đi lại thời gian và lịch sử bằng ngỏ ngách mạch máu trí nhớ riêng biệt, của người đọc kế tiếp. Chỗ mở một dấu ngoặc (“Mở một dấu ngoặc. Không ăn thua mảy may đến mình, mà sự tan vỡ của Hàn Thuyên và Đời Nay với tôi đến nay vẫn là hai cuộc chia lìa buồn bã và bi thảm nhất của văn học Việt Nam”) như một dòng ý nghĩ đi xa, như thả nổi, như lạc hướng – nhân một câu hỏi nứa đùa nứa thực – thực ra là điểm giấu ẩn cho về sau bao khai quật. Những chia lìa, những tách ly, trong văn học, trong ý hệ, bị bỏ lửng, vừa là những ẩn số, vừa là điểm khơi gợi đi ngược vào lùng kiếm quá khứ.

Tháng 6, 1974, sau tang lễ, trong tuỳ bút, sự-hiện-diện chính là một buổi chiều trống xanh hiếm hoi của Sàigòn. Nhan đề một cuốn phim thả vào buổi chiều ấy cũng gợi lên một thanh thản trễ muộn. Thực ra, rồi về sau người ta sẽ gọi, trong cái lịch sử không hết biến động, đây là một khoảng nghỉ giữa hai hồi kịch. Một đoạn nghỉ ngắn tử tế (A Decent Interval), như Frank Snepp sẽ gọi nó. Điểm nóng vừa tạm thời chuyển qua sân khấu khác, với Trận Chiến Yom Kippur, với những quân đoàn Do Thái lôi kéo những đạo quân Ai Cập và Syria. Mỹ, Richard Nixon; Liên Sô, Brezhnev; và The Prima Donna Henry Kissinger, như một đạo diễn cao tay. Đất nước Việt Nam tạm một buổi chiều rơi trong tịch mịch. Một nhà văn vừa an nghỉ, ông đã ra đi, bất kể. Đời ông, một lịch sử bí ẩn, nếu nó cần được rọi sáng lên, thì phải là bằng thứ ánh sáng đằm tĩnh, nhân hậu, bằng hữu nhất. Người viết chấp bút cuối buổi chiều ấy, khi trở lại bàn viết, có lẽ chỉ một sứ mạng như vậy. Đã không ngờ ông đang viết một tùy bút để rồi như sẽ đóng lại toàn bộ một giai đoạn văn học của miền Nam.

TQ

30/5/2007

bài đã đăng của Thường Quán


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)