Trang chính » Biên Khảo, Các số Da Màu định kỳ, Da Màu số 17, Dịch Thuật, Nhận Định Email bài này

The Intuitionist (Nhà Trực Giác)

0 bình luận ♦ 16.12.2006

Tiểu thuyết của Colson Whitehead
Bài điểm sách của Robin Brenner
Lý M. Dean dịch

Sáng tạo truyện hoang tưởng và khoa học giả tưởng có vẻ là một việc lắt léo. Có quá nhiều chỗ để trí tưởng tượng có thể đi tới cho nên khó mà kiểm soát được nó và tạo ra, một cách thuyết phục, cả một thế giới khác hay một tập hợp những tình huống dựa trên suy đoán. Tôi ngày càng cảm thấy những cảnh xúc động nhất trong truyện hoang tưởng và khoa học giả tưởng là những cảnh gần nhất với những gì tôi biết về thế giới hiện tại. Nếu một tác giả chỉ vặn vẹo cái hiện tại mà tôi biết (hoặc quá khứ hoặc tương gần) thì dường như tôi tạo lập được ngay một mối dây liên hệ rất mạnh mẽ với cái nơi chốn mới ấy. Những cảnh giả tưởng lôi cuốn nhất dĩ nhiên phải được viết hay và dàn xếp khéo, nhưng chúng cũng cần phải gần gũi với kinh nghiệm của tôi thì mới có thể gảy lên tiếng vang từ sợi dây đàn nhận thức của tôi. Ðó là một điều khó nắm bắt, và càng khó triển khai một cách thành công.

Tôi thường nghĩ đây chính là lý do những phim khoa học giả tưởng hoặc hoang tưởng xuất sắc tới nay vẫn rất hiếm hoi, mặc dầu một số lượng lớn những phim loại này đã được thực hiện. Theo tôi thì đỉnh cao của loại phim này vẫn là kiệt tác cyberpunk (tức là loại phim khoa học giả tưởng lồng trong bối cảnh xã hội với những quy luật kỳ lạ) của Ridley Scott, phim Blade Runner. Dĩ nhiên, cuốn tiểu thuyết Do Androids Dream of Electric Sheep? (Người Máy Có Mơ Thấy Cừu Ðiện Không?) của Philip K. Dick đã góp phần chính yếu cho sự thành công của cuốn phim, khi nêu ra được nan đề hiện sinh của một chủng loại nô lệ gồm những siêu nhân được tái thiết kế gien. Tuy nhiên, cũng cần phải nói là những quy ước về phim đen và bộ mặt quen thuộc của Harrison Ford đã làm cho phong cảnh lạnh lẽo trong đó trở nên quen thuộc, ngay cả khi phim cho chúng ta thấy một viễn tượng bi thảm một cách bức bối về thành phố Los Angeles, nền văn minh, và chính sự ngạo mạn của khoa học.

Nhưng tại sao tôi lại mang một cuốn phim vào một bài điểm sách thế này? Ấy là vì lý do chính sau đây. Tôi tin rằng các hình thức khác nhau của truyện kể mà ta có — chữ viết, hình minh họa, hoạt hình — đều có tính phi cố định, và do đó truyện thường làm tôi nhớ tới phim và ngược lại. Khi tìm kiếm xem có tiểu thuyết nào khác liên hệ đến chủ đề của bài điểm sách này, tức cuốn The Intuitionist (Nhà Trực Giác) của Colson Whitehead, tôi không khỏi liên tưởng tới phim, hội họa và kiến trúc.

Thế giới trong truyện này, về một phương diện đặc biệt, hoàn toàn khác với những gì chúng ta biết về quá khứ của thế giới thật. Ðiều được giả dụ ở đây như sau: có thể nào thay vì tràn ra các vùng ngoại ô, nhờ những phương tiện chuyên chở như xe hơi và đường sắt, như đã thấy trong nửa sau của thế kỷ 19, cư dân của các thành phố quyết định xây dựng lên theo chiều thẳng đứng? Một trong những phát minh ban đầu đã cho phép điều này xảy ra, đó dĩ nhiên là cái thang máy. Sự cạnh tranh cá nhân chủ nghĩa của các chính trị gia và các nhà lãnh đạo công nghiệp đã dẫn tới những tòa nhà chọc trời, và trong truyện này sự cạnh tranh đó trở nên vô giới hạn, trong khi sự dàn trải ngổn ngang của các vùng ngoại ô trở nên xa xôi và không được ưa thích. Nghiệp Ðoàn Thang Máy nay trở nên cơ cấu được trọng vọng nhất của chính quyền, cũng là nơi cuốn hút những thủ đoạn chính trị mờ ám và sự kiểm soát gắt gao.

Tuy nhiên, Nghiệp Ðoàn Thang Máy lại là một tổ chức chia rẽ. Những thành viên theo cựu thuyết, phe Thực Nghiệm, ủng hộ những phương pháp đã được chứng thực của ngành Thanh Tra Thang Máy — căn bản là đi xuống trục thang và tìm kiếm những chỗ hỏng. Trong những năm gần đây, những nhà thanh tra thế hệ mới đã bị lôi kéo vào một hướng rẽ lạ — Thuyết Trực Giác. Với phương pháp mới lạ này, nhà thanh tra chỉ cần đứng trước thang máy, lắng nghe máy chạy và cảm nhận những xung động để dò tìm những lỗi lầm. Việc cảm nhận có vẻ huyền bí đối với máy này quá khó hiểu đối với các thường dân và nhiều thanh tra của Nghiệp Ðoàn. Không ai giải thích tại sao các Nhà Trực Giác lại được ghi nhận là chính xác hơn những chuyên viên truyền thống. Thêm vào đó, Nghiệp Ðoàn gặp năm bầu cử, và không khí căng thẳng giữa các phe nhóm chống đối nhau đã lên đến đỉnh, trong khi xã hội đen ẩn hiện ở một bên và bên kia các chính trị gia của thành phố giật dây.

Ở ngay trung tâm truyện là Lila Mae Watson, nhà Thanh Tra Thang Máy phụ nữ da đen đầu tiên của thành phố. Dường như chức vụ đó chưa đủ áp lực, cô còn là một Nhà Trực Giác nữa. Với một thành tích hoàn hảo và một phong cách chuyên nghiệp, trầm tĩnh, cô đã leo qua được mạng lưới xưa nay dành cho đàn ông này và chọc thủng cái trần nhà bằng kính của nó. Mới vào truyện, cô vừa mới hoàn tất vòng thanh tra thứ nhất tại điểm trọng trách uy thế nhất của thành phố, các thang máy sáng chói của tòa nhà Fanny Briggs mới xây.

Không một dấu hiệu báo trước, một ngày sau cuộc thanh tra của cô, một trong những thang máy bị rơi tự do, một thảm họa chưa từng thấy trong nhiều thập niên. Các Nhà Thực Nghiệm vội vàng lên án Thuyết Trực Giác là trò phù thủy và kết tội Lila Mae, nhưng cô biết, với sự đoan chắc không nao núng, rằng Số 14 đã hoạt động hoàn hảo khi cô rời khỏi nó. Từ đó, Lila Mae bắt đầu cuộc điều tra để lấy lại thanh danh của mình và uy tín của phe mình, và để phục hồi danh tiếng cho Nghiệp Ðoàn Thang Máy.

Trong lúc đọc, tôi cảm thấy tôi đang chìm vào một kỷ niệm hơn là một quá khứ được hư cấu. Mỗi đoạn miêu tả đều dẫn đến những hình ảnh của ngành quy hoạch đô thị và kiến trúc vươn lên của thời kỳ bùng phát nhà cao tầng. Ðối thoại thì gợi lại những bóng ma của những cuốn phim như The Big Sleep (Giấc Ngủ Lớn) và cuốn phim vô song Sweet Smell of Success (Mùi Ngọt Của Thành Công). Những chiếc thang máy, đóng vai trò mấu chốt trong phong cách và nhận thức của truyện, đều hiện lên trong trí tưởng tượng của tôi một cách bắt mắt như những thiết bị Art Deco, có lẽ hơi bạc màu, nhưng hữu hiệu và an toàn. Không khí bao trùm của truyện như ru người đọc đi hẳn vào cái thành phố biến thái này mà không có một chỉ dấu nào về cuộc biến thiên đã xảy ra.

Tuy nhiên, cuốn truyện coi vậy mà lại dè dặt, trong việc gợi lại ký ức tập thể của chúng ta về một nền văn hóa của quá khứ, trong đó chúng ta góp nhặt những mẩu chuyện từ những người già cả và những cứ liệu bằng phim và sách cũ. Thành phố mang dáng vẻ Gotham (như trong Batman) quy tụ chúng ta lại với những chi tiết lấy ra từ thế kỷ trước, thế kỷ ám ảnh bởi tiến bộ. Quần áo trong truyện nhắc nhớ về một thời mà các xe hơi đều có mui cao hơn để chứa nón của mọi người, và các nhân vật thì vẫn là những nghi can thường lệ, từ những côn đồ mafia cho tới những chính khách bẩn thỉu. Những sự kiện lịch sử hư cấu, đặc biệt là chung quanh phát minh và sự cải tiến thang máy, được nhào trộn với lịch sử thật một cách lão luyện đến nỗi rất vất vả để phân biệt đâu là thật đâu là hư cấu. Chẳng hạn, chuyện Elisha Otis lần đầu tiên trưng bày thang máy an toàn là dựa trên sự thực, còn những chỗ nhắc lớt phớt tới tạp chí Lift, chuyên thông tin về Nghiệp Ðoàn Thang Máy, thì được thực hiện một cách điêu luyện không ồn ào với mục đích duy trì ảo giác về sự quen thuộc. Tôi gần như thấy được một tờ tạp chí bìa láng như thế ngồi cạnh LifeVanity Fair trên sạp báo gần nhà. Ðộ quen thuộc này, tuy nhiên, là một lớp mặt bóng ban đầu làm mọi thứ trở nên quen thuộc nhưng rồi, tới khi nó bị lột ra, phơi bày phần tối tăm bên dưới của nỗi buồn hoài cổ.

Một cách khéo léo và ngoạn mục, truyện chuyển vào một cuộc khám phá sâu xa hơn nhiều những trọng điểm khả đoán về chính trị và khoa học kỹ thuật. Dưới bóng dáng của lý thuyết hậu hiện đại, thì Thuyết Trực Giác và cuộc tranh luận về linh hồn và sự hiện hữu của thang máy được rọi sáng như một luận cứ hấp dẫn vang vọng niềm khát khao hiện đại đối với cái đẹp giản lược. Cuộc tìm kiếm cái “hộp đen,” hay chiếc thang máy hoàn hảo mà sẽ dỡ bỏ mọi giới hạn cho cuộc bành trướng theo chiều cao, hầu như mang âm hao cuộc tìm kiếm của giới vật lý đương thời đối với một Lý Thuyết Thống Nhất Lớn về vũ trụ. Mối liên hệ rối rắm giữa con người và khoa học kỹ thuật đem chúng ta vòng trở lại cuộc chất vấn xúc động và hiện sinh của các bản sao được tái thiết kế gien trong Blade Runner. Và Nhà Trực Giác nêu những câu hỏi xuyên sâu và nhức nhối về bản sắc, chủng tộc, và, qua tấm gương móp méo này, về quá khứ chẳng mấy vinh quang của chúng ta.

Colson Whitehead có cái khả năng hiếm hoi để tạo mặt người cho những trăn trở trí thức, trong cả Lila Mae Watson lẫn nhân vật khó hiểu và mâu thuẫn James Fulton, cha đẻ của Thuyết Trực Giác. Khám phá cùng lúc bản chất của thiên tài và những cạm bẫy của nó, cũng như tính tò mò, lòng kính trọng, và trên hết, tình yêu một học trò dành cho người thầy của cô ta, Whitehead tạo ra một cốt lõi thắm thiết đầy cảm xúc cho một câu chuyện lẽ ra có thể đã bị lún sâu trong ngôn ngữ kỹ thuật và trí thức.

Không khí truyện cho cảm giác như được ăn cắp ra từ một bức tranh Edward Hopper, đầy những hình ảnh và màu sắc khó phai về nỗi cô đơn và cuộc sống đô thị, được gợi lên bằng giọng văn xuôi khiêm tốn nhưng nghệ thuật của Whitehead. Cái thứ tình yêu cứng cỏi ấy dành cho một thành phố, bất kể mọi nỗi cô độc và sự tàn khốc tiềm tàng, đã nhuốm vào toàn bộ cuốn tiểu thuyết với một vầng hào quang ngạo nghễ và bền vững. Lila Mae cũng làm nên một nhân vật chính phức tạp, trầm tĩnh và tự chủ khi đối mặt với thử thách dồn dập nhưng, bên dưới cái mặt nạ ấy, cũng đánh mất trung tâm của chính mình khi cô đào bới ngày càng sâu vào quá khứ của Nghiệp Ðoàn và vào tình thế nan giải của chính mình. Từ gốc rễ, cô là một kẻ ngoài lề — đàn bà, da đen, và một Nhà Trực Giác — trong hành trình của mình, cô đi tới một cuộc tìm kiếm không những sự thật về vụ rơi, mà còn về cái cách cô đã chọn sống cuộc đời mình. Ở đầu cuốn tiểu thuyết, cô được chấp nhận như một người bị xã hội khai trừ nhưng là một thành viên cần thiết về mặt chính trị trong Nghiệp Ðoàn. Tới cuối truyện, tất cả lòng trung thành và các định nghĩa đều bị đổi dời và đã làm vỡ tan thế giới của cô, nhưng từ đống gạch vụn cô đủ mạnh mẽ và cơ trí để vươn tới một hiểu biết mới và có tác dụng hơn về hoàn cảnh của mình.

Nhà Trực Giác

cho tôi nỗi ám ảnh về viễn tượng của một thế giới đã có thể dễ dàng là thế giới của chúng ta. Cũng như trong các cuốn truyện hoang tưởng tuyệt vời, thế giới đó chỉ vừa đủ khác để phản ánh, một cách dứt khoát và quyết định, chính thế giới của chúng ta và bắt buộc chúng ta phải nhìn lại chính mình trong sự khác biệt đó. Ðây cũng là một câu chuyện ly kỳ được kể một cách hoành tráng, với chi tiết phong phú, dễ đọc và dễ mê.

 

 

 

 

bài đã đăng của Lý M. Dean


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)