Trang chính » Biên Khảo, Các số Da Màu định kỳ, Da Màu số 16, Dịch Thuật, Nhận Định Email bài này

Chủ nghĩa Thuộc Địa dưới mắt Soyinka và Conrad

0 bình luận ♦ 9.12.2006

Theo Rachel Teisch và Caryl Phillips

Đăng Thư tổng hợp và dịch thuật
 
Soyinka và Conrad cùng đề cập về sự sợ hãi, kinh hoàng, và đàn áp ở Châu Phi trong thời kỳ thống trị của thực dân Âu châu. Vào đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa thuộc địa tại châu Phi đã đạt đến đỉnh điểm, và cùng lúc phơi bày nhận thức mới về tương lai đen tối cùng sự vô vọng tột cùng của nó. Trong Heart of Darkness (tạm dịch là Lõi Tim Tối Ám), cuốn tiểu thuyết lấy từ kinh nghiệm cá nhân trong thời gian ở Congo năm 1890, Conrad đã minh họa nhận thức này bằng câu chuyện của Marlow, người đã đối mặt và sau này kể lại những sự thật kinh hoàng anh chứng kiến trong rừng rậm. Vào thời điểm đó, Vùng Congo mặc dầu trên danh nghĩa độc lập, nhưng thực tế thuộc về Vua Leopold Đệ Nhị của vương quốc Bỉ. Những năm sau đó, như Conrad kể lại trong Heart of Darkness, rất nhiều người đã công khai vạch trần những lạm dụng tồi tệ dưới chế độ thực dân bóc lột. Bị một cú sốc do những kinh nghiệm năm 1890, Conrad nhìn chế độ thực dân như một sự đồi bại luân lý, và một hình thức hiếp đáp văn hóa của châu Âu, đưa ra ánh sáng những xấu xa mà văn hóa tây phương đã thực hiện ở châu Phi. Chẳng hạn như ông miêu tả như cái xe lửa chở hàng, dấu tích của văn minh châu Âu, nằm “lật ngửa với những bánh xe chỏng vó lên trời. Cái vật thể này trông chết chóc như cái thây của con vật.” Tàn dư xã hội tây phương, vô dụng trong rừng rậm, một cách tượng trưng đã biểu lộ ý tưởng của Conrad về sự vô vọng của chủ nghĩa thực dân – mặc dầu nó có thể thành công trong việc thành lập lớp vỏ ngoài của văn minh tây phương, thực sự sau rốt nó đã thất bại.
Soyinka, viết văn sau Conrad hơn nửa thế kỷ, từ góc nhìn của người châu Phi bản xứ thay vì châu Âu (Conrad là người Ba lan), cũng nhìn nhận giống Conrad những vấn đề mà chủ nghĩa thực dân mắc phải. Tuy nhiên, Soyinka phản ứng chống lại Negritude – một phong trào chống đối chủ nghĩa thực dân và phủ nhận sự thống trị của tây phương về các mặt chính trị, xã hội, và luân lý. Trong khi Negritude ca ngợi toàn bộ sự hiểu biết thuộc về chủng tộc da đen, và dùng nó như lý do chống lại đế quốc tây phương; thì Soyinka cho rằng chính phong trào Negritude đã tự đặt mình vào ý thức hệ thực dân và tạo cho chủng tộc Phi châu một bản sắc tương phản triệt để với châu Âu đến độ nó trở thành biểu tượng cho sự mọi rợ và phi lý. Tương tự, Conrad đã miêu tả người bản xứ Phi châu là những tên mọi “tru gào và nhảy chồm và quay mòng, và làm mặt kinh dị; nhưng điều làm bạn rùng mình chính là ý tưởng về đặc tính người của họ – như của bạn – ý tưởng về người anh em xa lạ của bạn với những náo động hoang dại và đam mê. Xấu xí. Vâng, thật là xấu xí.”
Mặc dù Soyinka chỉ trích phong trào Negritude, cách ông vẽ nên những huyền thoại Phi châu, kể cả những thứ thuộc về văn hóa Yoruba của chính ông, thật sự đã định nghĩa Negritude trong chiều hướng tốt nhất; dầu vậy, có sự mâu thuẫn trong tình cảm ông chống lại Negritude, vì mặt khác, ông thừa nhận sự thống trị của văn hóa Phi châu đối với tác phẩm của mình.Trong The Pantheon (Đền Thờ Thần) Myth, Literature, and the African World (Huyền Thoại, Văn Chương và Thế Giới Phi Châu), Soyinka bàn luận về sự sáng tạo vũ trụ của các vị thần Yoruban cũng như Orgun – vua của các vị thần Yoruban, như một cách nhượng bộ sự thống trị của ý thức hệ Negritude – đặt niềm tự hào về lịch sử Phi châu. Dầu vậy, Soyinka xây dựng vở kịch Death and the King’s Horseman (Thần Chết và Kỵ Sĩ của Nhà Vua) trên những biến cố ở Yorubaland vào thời điểm 1940’s khi ý thức hệ châu Âu chi phối Nigeria: ông mô tả tinh thần Âu châu đối nghịch với khái niệm của người Yoruba về danh dự cá nhân và sự hiến thân như là những vấn đề vô phương hòa giải giữa hai bên. Về phương diện này trong các tác phẩm của Soyinka, ông đã xác nhận “huyền thoại là một phần năng động, tích cực của việc khẳng định tiếng nói chính trị và giải phóng văn hóa Phi châu.” Hơn nữa, “Có một trọng tâm kép trong vở kịch, như thể thế giới của những chủ nghĩa hoài nghi và quyền lực Anh quốc chỉ tác động đến thế giới thật của cộng đồng Yoruba một cách hời hợt trên bề mặt” (trích “Wole Soyinka va giải Nobel văn chương”, Sewanee Review 96 (1988), pp.339-45).Trong khi Soyinka bất đồng với những ý tưởng thịnh hành của phong trào Negritude, nhưng một cách oái oăm, lại xử dụng chúng như chủ đề chính trong nhiều tác phẩm, thì với tư cách của người nghệ sĩ ông đã dấn thân về mặt ý thức xã hội, nhìn di sản Phi châu như là một nền tảng để trên đó biểu hiện sự chống chỏi của châu Phi với môi trường và bầu khí quyển thuộc địa.
Nếu Chinua Achebe, mặc dầu công khai chỉ trích Conrad là kỳ thị chủng tộc trong tác phẩm Heart of Darkness, lại công nhận một cách sáng suốt rằng tác phẩm này phản ảnh “hình ảnh thống trị của Châu Phi trên trí tưởng tượng châu Âu.” Thì ngược lại, thơ và kịch của Soyinka đã chứng minh ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân lên sáng tác của ông. Vào lúc cuộc Cách Mạng Công Nghiệp cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 gia tăng sự bóc lột tại châu Phi do nhu cầu tìm kiếm nguyên liệu của châu Âu, cùng với sự có mặt của các nhà doanh nghiệp là sự xuất hiện các nhà truyền giáo và giới trí thức với mục tiêu bóp nghẹt văn hóa Phi châu bản xứ. Quá trình thuộc địa hóa đã gây chấn thương không chỉ về thể chất mà còn chi phối cả tinh thần thế hệ trẻ Phi châu, và họ bắt đầu nhìn thi ca truyền thống, kể cả những cách diễn xuất thi ca tự do bằng ca hát, vũ điệu, và kịch nghệ là nhuộm màu tà giáo (theo “Changes in African Poetry”, Emily Steiner). Về mặt này Soyinka không nhượng bộ phong trào Negritude, vì ông không xử dụng hình thức thi ca Phi châu truyền thống, mà diễn đạt theo phong cách tùy tiện của riêng ông. (A Shuttle in the Crypt [Con Thoi trong Hầm Mộ], p.59). Hiểu theo nghĩa này, chúng ta có thể chắc chắn rằng, đối với Soyinka, chủ nghĩa thuộc địa chỉ là một cái gãi trên bề mặt, như cách Conrad đã tin tưởng. Trong lúc thi ca Soyinka bác bỏ phong cách sáng tác truyền thống, cùng lúc thừa nhận ảnh hưởng ngự trị của ý thức hệ tây phương, thì nội dung trong hầu hết các tác phẩm của Soyinka lại là quốc gia đen và những vấn đề đang thịnh hành trong phong trào Negritude.
Khác với cách Soyinka chỉ trích chủ nghĩa thực dân trong Death and the King’s Horseman, cuốn Heart of Darkness của Conrad đưa người đọc vào một hành trình sâu thẳm của linh hồn, cho họ thấy cái phản ảnh kinh dị của bản ngã, và sự vô vọng của việc nô dịch hóa một dân tộc với những giá trị của một nền văn hóa xa lạ khác. Trong Heart of Darkness, Kurtz là hiện thân cho khuynh hướng tội lỗi của loài người, một dấu hiệu tiêu biểu cho thực dân Âu châu dưới mắt Conrad. Đoạn cuối truyện, cách Marlow nhìn Kurtz thực sự là cách anh nhìn nhận khả năng ma quỷ của chủ nghĩa thực dân trong chính anh. Cả hai người đàn ông đều nhìn thấy tấn tuồng ngoạn mục của bản chất người đen tối, cả hai đều nhận diện “sự ghê rợn, sự ghê rợn” (“the horror, the horror”)mà Kurtz nhắc đến vào giờ hấp hối. Đối với người đọc, đó là sự ghê rợn khi nhìn thấy chế độ thuộc địa “nhân đức” của châu Âu nhanh chóng bị bào mòn thành khoa tội phạm học, và bản năng xấu xa của con người nhanh chóng bành trướng từ bên dưới lớp sơn mỏng của cái gọi là “nền văn minh Âu châu” này.
Một trong những nghịch lý của tiểu thuyết là dù Marlow không tán thành chuyện Kurtz từ bỏ tất cả những tiêu chuẩn khuôn phép, anh lại thán phục Kurtz đã có can đảm và liều lĩnh thám hiểm phần đen tối nằm ẩn khuất trong chính bản chất mình. Sự chọn lựa mà những người đàn ông da trắng phải quyết định trong tâm điểm Congo, cũng như Nigeria, cho phép họ – hoặc trở nên những kẻ lái buôn nhìn châu Phi như món hàng béo bở – hay như Kurtz, một người lý tưởng bị sa đọa. Đưa ra hai chọn lựa trong Heart of Darkness, Conrad phải nhìn nhận sự vô vọng của chủ nghĩa thực dân, bởi thành tựu duy nhất của nó là làm băng hoại những kẻ nó va chạm đến. Toàn bộ cuốn tiểu thuyết Heart of Darkness là một sự ngờ vực toàn diện về cái gọi là tính ưu việt da trắng của chủng loại Âu châu; một cuộc thám hiểm đa nghĩa, đa chiều về các nền văn minh khác biệt, và câu hỏi đặt ra là: Điều gì xảy ra, khi một nhóm người, tự cho rằng mình văn minh hơn và nhân bản hơn những nhóm khác, quyết liệt tìm cách áp đặt ý chí của mình lên những nhóm kia?
Tương tự như vậy với Soyinka, ông cũng là nạn nhân của chủ nghĩa thực dân khi ông chứng kiến những người da trắng tìm cách thay đổi văn hóa Yoruba để thích hợp với văn hóa da trắng, thừa nhận sự đồi bại của chủ nghĩa thực dân và nỗi hiểm nghèo đáng quan tâm đối với những người liên lụy trong cuộc bóc lột huy hoàng một chiều này.
Tài liệu tham khảo và dịch thuật:
1. Colonialism in Soyinka and Conrad của Rachel Teisch, trong
African Postcolonial Literature in English – in the Postcolonial Web
2. Introduction by Caryl Phillips – Heart of Darkness

bài đã đăng của Đăng Thư


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch