Trang chính » Biên Khảo, Các số Da Màu định kỳ, Da Màu số 16, Nhận Định Email bài này

Văn chương Nam Phi thời kỳ hậu-Apartheid

 
It’ s very painful to become normal
Zakes Mda

Cộng Hòa Nam Phi (Republic of South Africa), quốc gia giàu nhất và văn minh nhất ở Phi Châu, là nước đầu tiên của lục địa đen sẽ đứng ra tổ chức Giải Túc Cầu Thế Giới vào năm 2010. Về phương diện văn chương, Nam Phi có hai nhà văn đoạt giải Nobel Văn Chương, đó là Nadine Gordimer (1991) và John Maxwell Coetzee (2003).
Nam Phi được thành lập sau khi Anh Quốc đánh bại cuộc kháng chiến của người Boers (di dân người Hòa Lan đến định cư vào thế kỷ 17) trong cuộc chiến tranh gọi là “Boer War” (1899-1902). Trong những năm tiếp theo sau chiến thắng của đảng “South African National Party” trong cuộc tổng tuyển cử vào năm 1948, một loạt các đạo luật được ban hành nhằm bảo đảm sự thống trị hoàn toàn của người da trắng (khoảng 10% dân số) trên người da đen (80% dân số), tạo nên một chế độ phân biệt chủng tộc độc nhất vô nhị trên thế giới. Trong tiếng Việt, ta thường gọi chế độ Nam Phi (1948-1990) là chế độ Apartheid (1) hay chế độ phân biệt chủng tộc. Sau một cuộc tranh đấu lâu dài đổ máu, đến năm 1990, chế độ Apartheid bị sụp đổ và cuộc bầu cử tự do dành cho tất cả các sắc tộc lần đầu tiên được tổ chức vào năm 1994 đưa người da đen lên cầm quyền với Nelson Mandela là tổng thống đầu tiên của một nước Nam Phi hậu-Apartheid.
Sau cuộc nội chiến Mỹ (1860-1865), người da đen ở Hoa Kỳ được giải phóng khỏi chế độ nô lệ. Ai cũng tưởng họ sẽ rất sung sướng vì đột nhiên được sống tự do, bình đẳng. Ấy thế mà, không. Trái lại, họ cảm thấy lạc lõng. Từ trước, tuy là thân phận nô lệ, nhưng cuộc sống của họ, dù sao cũng có người lo, khỏi phải vận dụng trí óc. Khi đột nhiên được làm người tự do, họ mất phương hướng, không biết phải làm gì. Tình trạng đó chẳng khác gì với người da đen Nam Phi sau khi chế độ Apartheid sụp đổ.
Ông Mandeda lên nắm chính quyền, trao lại cho người da đen tất cả những gì mà họ ao ước và tranh đấu bằng xương máu mấy thế hệ để có được. Nhưng sau một thời gian đầu ngây ngất, họ chững lại, ngơ ngác. Đó cũng là tâm trạng của những nhà văn da đen Nam Phi hiện tại. Được giải phóng rồi, họ cầm bút mà không biết phải viết những gì. Ca ngợi chế độ mới ư? Chưa có gì phấn khởi đáng để ca ngợi. Tiếp tục chưởi rủa bọn phân biệt chủng tộc ư? Bọn họ bị lật đổ rồi, kẻ thì vào tù, người thì mất quyền. Năm triệu người da trắng trở thành thiểu số “bị trị”. Vậy thì hứng thú đâu để tiếp tục lên án những người thất thế. Chế độ mới mở toang cánh cửa ra cho thấy cả một con đường thênh thang trước mắt với vô vàn cơ hội, nhưng đồng thời cũng với vô vàn thách đố. Nhà văn Coetzee, Nobel văn chương 2003, nhận xét rằng chế độ phân biệt chủng tộc đã chết, nhưng hậu quả của nó vẫn còn ảnh hưởng mặnh mẽ trên nhiều lãnh vực, kể cả văn chương. Chuyện quyền hành vẫn còn ám ảnh mọi người rất nhiều năm nữa. Không ai tin rằng một sự phục hưng văn chương nào đó có thể đột ngột xuất hiện ngày một ngày hai.
Từ nhiều thập niên trước đó, những nhà văn da đen bị hành hạ và đàn áp bởi chính quyền da trắng. Nhiều người bị tù đày. Những người khác phải chọn kiếp sống lưu vong. Các nhà xuất bản và các tạp chí văn học từ chối in bài vở và tác phẩm của họ. Hầu hết tác phẩm của họ đều bị cấm lưu hành tại Nam Phi. Thế nhưng, dù trong hoàn cảnh nào – tù đày, lưu vong, bị săn lùng đêm ngày – họ vẫn tiếp tục cầm bút, vẫn viết để tiêm sức sống và sự cam đảm cho đồng bào họ đang rên siết dưới ách thống trị của chính quyền da trắng kỳ thị. Trong thập niên 1930, Sol Plaatje trở thành nhà văn da đen Nam Phi đầu tiên có tác phẩm xuất bản bằng Anh văn. Mhudi, một tiểu thuyết lịch sử, diễn tả sự thất bại của bộ lạc Ndebele vào những năm 1800 do một liên minh giữa đen và trắng. Nối tiếp là Can Themba và Nat Nakasa viết những truyện ngắn về đời sống thành thị và về chế độ Apartheid vào những năm 1950. Cả hai, sau này, đều bị buộc phải lưu vong để khỏi bị giam tù. Cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980, xuất hiện một nền văn chương phản kháng (protest literature): thơ, truyện ngắn, truyện dài đều đồng loạt ca ngợi công cuộc đấu tranh chống lại chính sách kỳ thị chủng tộc của tập đoàn cầm quyền da trắng. Các nhà văn tạo ra những nhân vật độc đáo bị kiềm tỏa trong đói, nghèo, tuyệt vọng, bị kỳ thị dã man nhưng vẫn kiên cường chiến đấu. Văn chương trở thành là nơi biểu lộ khát vọng được sống trong tự do, bình đẳng, no ấm.
Bây giờ, họ có tất cả. Đề tài cũ chẳng còn ăn khách. Sau một thời gian chửng lại, người ta bắt đầu thấy có sự chuyển động trong sáng tác văn chương, nhất là sự xuất hiện các nhà văn trẻ. Trong số những khuôn mặt nổi bật hơn cả, ta thấy có Zakes Mda, Phaswane Mpe, Sello Duiker và Mark Behr.
Zakes Mda, sinh năm 1950, sống lưu vong ở nước ngoài đến 32 năm. Ông là một kịch tác gia và nhà thơ trước khi là nhà văn. Tiểu thuyết đầu tay là Ways of Dying xuất bản năm 1995. Kế đó là She Plays with the Darkness chiếm được giải “M-Net Book Prize”. Tác phẩm mới nhất, The Heart of Redness (2001) đề cập đến sự căng thảng giữa những người da đen chấp nhận các giá trị Tây phương và những người da đen khác muốn phục hồi và bảo vệ những giá trị truyền thống, kể cả những tập tục lễ nghi vô cùng phản khoa học và lạc hậu. Truyện đồng thời cũng diễn tả sự tan vỡ ảo tưởng của những người da đen lưu vong, trở về với ăm ắp hy vọng chỉ để chứng kiến một đất nước mà những người cầm quyền mới chẳng khác chi tập đoàn thống trị cũ, chỉ có khác màu da. Họ cũng tham nhũng, bất công, đàn áp và thậm chí còn …kỳ thị hơn cả những người da trắng trong chế độ cũ.
Lúc mới trở về nước, ông hết sức thất vọng khi thấy số lượng các tác phẩm văn chương quá hiếm hoi. Tất cả có thể đếm được trên đầu ngón tay, dù hoạt động của ngành xuất bản khá rộn rịp. Nhưng điều đáng buồn nhất là, dù hết sức cố gắng, những nhà văn da đen – chủ nhân ông của nước Nam Phi mới – cũng không cách nào vượt qua nổi những khuôn mặt “khổng lồ” trong văn giới Nam Phi như Nadine Gordimer, J.M. Coetzee, Athol Fugard. Tất cả họ đều là người da trắng và mỉa mai nhất là, sự nghiệp của họ gắn liền với phong trào tranh đấu chống sự kỳ thị chủng tộc, như họ. Mda buồn bã nhận xét: “Viết về quá khứ thì dễ hơn nhiều, đó là sự thật. Bởi vì quá khứ đã tạo ra những câu chuyện làm sẵn rồi (ready-made stories). Bạn thấy không, thời đó, có một biên cương rõ ràng giữa thiện và ác. Đen thì là thiện, trắng thì là ác. Xung đột nằm ở đó. Không có khu vực trung gian. Nhưng bây giờ chúng ta không còn như thế nữa. Trong tình hình mới mẻ hiện nay, đen thì không hẳn đã tốt. Có quá nhiều tội phạm da đen; lại có nhiều người da trắng tốt. Chúng tôi đã trở nên bình thường. Và thật là đau khổ khi được trở nên bình thường (…) Nhiều người đã từng là nhà văn rất năng nổ trước đây, bây giờ không viết nổi một chữ kể từ khi chế độ apartheid chấm dứt. Chúng tôi đã phải học tập xem thử tự do là cái gì vậy. Hiện chúng tôi vẫn còn học tập”.
Nhà văn Phaswane Mpe, 31 tuổi, với Welcome to Our Hilbrow (2001) rất được giới phê bình tán thưởng. Tác phẩm đưa ra một cái nhìn về sự hư hỏng thể chất và tinh thần trong cả hai khu vực nông thôn và thành thị. Nông thôn thì nghèo nàn, bảo thủ còn thành thị thì là hình ảnh của những đường phố tồi tàn, đầy tệ nạn: đĩ điếm, hút xách, bệnh AIDS đang đe dọa cuộc sống bình an của họ. Mpe nhận xét: “Những vấn đề chủng tộc tất nhiên không còn chiếm ưu thế trong đời sống của tôi nữa. Thế giới bây giờ phức tạp hơn nhiều so với chuyện da trắng – da đen. Chúng tôi tự do. Chúng tôi dám chọn những đề tài không hề được lưu tâm tới trong những năm tháng dưới chế độ apartheid“. Sự xung đột đen – trắng nhường chỗ cho xung đột khác: xung đột giữa những người da đen ở lại chiến đấu chống kỳ thị và đồng bào họ lưu vong ở nước ngoài trở về, đang bon chen kiếm việc làm; xung đột giữa truyền thống và văn minh thành thị; xung đột giai cấp ngay trong thế giới người da đen. Những người da đen trẻ, có học thức bây giờ có thể sống thoải mái, tự do giữa cả hai thế giới đen và trắng. Do điều kiện kinh tế tốt hơn, họ có xu hướng đi tìm một căn cước mới cho mình, một cuộc tìm kiếm khổ đau vì họ không thấy mình thuộc về thế giới nào, đen hay trắng. Họ quá xa cách với thực tại da đen (tội lỗi, nghèo khổ, trình độ thấp…) nhưng lại chẳng thể trở thành đồng hạng với da trắng, chỉ vì màu da không thể nào tẩy xóa đi được.
Sello Duiker, một cây bút trẻ (sinh năm 1976) cho ra đời liên tiếp hai tác phẩm: Thirteen Cents (2000), diễn tả những đứa trẻ bụi đời vật lộn để sống còn trong một xứ sở mà đụng độ giai cấp càng ngày càng gay gắt, và The Quiet Violence of Dreams (2001) diễn tả một người đàn ông da đen có học chiến đấu với bệnh tâm thần và rồi chịu an phận với tình trạng đồng tính luyến ái.
Mark Behr, cũng là cây bút trẻ, có lẽ là một trong những nhà văn lôi cuốn nhất mà cũng gây nhiều tranh cãi nhất hiện nay. Truyện đầu tiên, viết bằng tiếng “Afrikaans”(2), The Smell of Apple (1997) kể chuyện về những người Nam Phi da trắng bị chính quyền kỳ thị chủng tộc tẩy não. Tác phẩm đoạt nhiều giải văn chương. Nhưng sau đó, người ta phát hiện ra (và chính Behr cũng thú nhận) là ông đã từng là gián điệp cho chính quyền khi còn hoạt động trong sinh viên. Điều này minh chứng cho tình trạng tiến thoái lưỡng nan mà nhiều người da trắng bị vướng vào thời kỳ đó. Tác phẩm thứ hai là Embrace (2000) đề cập đến kinh nghiệm đống tính luyến ái của một thanh niên.
Ngoài ra, cũng còn nhiều nhà văn khác mà các sáng tác đều tập trung vào di sản mà chế độ Apartheid để lại cũng như cuộc đấu tranh để trút bỏ nó trong khi Nam Phi loay hoay cố tìm một căn cước mới cho mình. Zoe Wicomb chẳng hạn, với David’s Story (2001) hay Achmat Dangor với Bitter Fruit (2001) đề cập đến quá khứ và hiện tại của những người đã từng hoạt động chống Apartheid.
David Atwell, giáo sư Anh văn tại đại học Natal – người viết về nhà văn Coetzee và mới đây có biên soạn một cuốn về lịch sử văn học Nam Phi da đen – cho rằng “Những nhà văn da đen đang hướng dẫn một cuộc tranh cãi về tất cả mọi loại vấn đề, chứ không chỉ là vấn đề chủng tộc. Dưới chế độ Apartheid, vấn đề là chủng tộc và kháng chiến. Bây giờ thắng lợi rồi, phạm vi của cuộc đấu tranh trở nên rộng lớn hơn nhiều đối với các nhà văn”.
Nhân vật trong các tiểu thuyết mới, tất nhiên không còn là những người da đen nghèo khổ đấu tranh kiên cường chống những người da trắng giàu có, bóc lột nữa. Họ bây giờ là một Tshepo, sinh viên thuộc giai cấp trung lưu như trong một truyện Duiker, lái xe hơi đắt tiền và học trường tư, thích giao du với người da trắng thượng lưu hơn là với bạn bè đồng chủng; là một Camagu trong truyện của Mda, đậu tiến sĩ và có nhiều kinh nghiệm làm việc từ một công ty ở New York, trở về quê nhà kiếm một việc làm tương xứng, nhưng lại không muốn quỵ lụy những người da đen mới lên cầm quyền; là một Refentse, giáo sư phụ giảng đại học, vợ là biên tập viên của một nhà xuất bản lớn, cả hai lớn lên trong một vùng quê nghèo, mơ ước được sống ở đô thị, cuối cùng thực hiện được giấc mơ của mình, trở thành một thứ trưởng giả học làm sang. Nhân vật còn là những người bị bệnh AIDS, những đứa trẻ lang thang bụi đời, những tội phạm. Cũng có loại nhân vật điển hình như một người da đen nọ, đã từng bị đánh đập tàn nhẫn vì chống lại nhà cầm quyền da trắng, bây giờ có quyền trong tay, trở lại đàn áp thô bạo đồng hương của mình. Cũng không thiếu những nhân vật tha hóa, chạy đua theo các tiện nghi vật chất, học đòi những thói trưởng giả rởm như đặt tên con theo tên của các hãng sản xuất nổi tiếng, tên của hãng điện thoại di động hoặc nuôi chó loại đắt tiền, vân vân. Và một nét đặc biệt nữa, loại nhân vật da trắng ngày xưa vốn xuất hiện như những người ác thì bây giờ lại trở nên những kẻ lương thiện, đàng hoàng, sống có thủy có chung trong lúc những người da đen thì trái lại.
Theo nhà văn Duiker, “Căng thẳng chủng tộc đen – trắng mờ nhạt dần khi những người da đen có thể theo đuổi giấc mơ của họ đến cùng” (…) “Chúng tôi là những người bình thường với tình cảm, tham vọng và tất cả chúng tôi đều đang bon chen để sống còn. Những nhà văn da đen đàn anh đã phải viết về những bất công tồn tại lúc đó. Giờ tôi có thể nói những gì tôi muốn. Tôi tự do”
Nghe lạc quan thật! Thực ra, như các nhận định trình bày trên, bên dưới dấu hiệu lạc quan đó, vẫn tiềm ẩn các rối loạn mới: bạo động, tội ác và cả… một loại apartheid mới. Trong truyện của Mpe, ta thấy một số nhân vật da đen, mang thiên kiến của người da trắng, nhìn những người da đen khác một cách khinh bỉ, nhất là những người mà họ gọi là những “black foreigners” (là những người lưu vong ở ngoại quốc trở về). Họ tố cáo những kẻ trở về là đã mang bệnh AIDS về nước truyền nhiễm và tồi tệ hơn là…ăn cắp công ăn việc làm của những người trong nước!
Tự do, giải phóng, độc lập vân vân và vân vân. Tất cả rốt cuộc, vẫn chỉ là những danh từ. Khi chưa có được, chúng ngân vang rổn rảng, hấp dẫn, mời gọi. Nhưng khi cầm được trong tay rồi thì hóa ra là…nothing. Cuộc nhân sinh vẫn cứ thế mà quay cuồng. Thì làm sao được. Nhìn vào trong nước, gần 32 năm sau khi đánh bại những người quốc gia, cả một nền văn học Cộng Sản dường như vẫn cứ thế – loay hoay, gượng gạo và nghèo nàn.
Có lúc tôi lẩn thẩn tự hỏi, nếu như bỗng nhiên chế độ Cộng Sản Việt Nam lăn đùng ra chết thì không biết các bạn tôi và tôi ở hải ngoại này có còn chút cảm hứng gì để tiếp tục viết?!
Ghi chú:
(1) Apartheid (được sử dụng lần đầu tiên từ năm 1917) là một từ Afrikaans (xin xem chú thích 2 ở dưới) có nghĩa là “phân cách” (separation). Trong Anh văn, từ này có nghĩa là một hệ thống được phê chuẩn của sự phân chia chủng tộc (racial segregation) hiện hữu ở nước Cộng Hòa Nam Phi từ năm 1948 đến 1990.
(2) Afrikaans – được sử dụng tại các nước South Africa, Zimbabue và Namibia – là ngôn ngữ của người Afrikaaners, hậu duệ của những di dân gốc Hà Lan (Dutch) vào các thế kỷ 16, 17 sang định cư ở vùng nam lục địa Phi Châu. Họ thường được biết dưới tên là người Boer, có nghĩa là “nông dân” (farmer). Sau này khi những di dân Anh sang định cư, người Boer bị đuổi vào sâu trong nội địa. Tách lìa khỏi cố quốc Âu châu, họ bị Phi-Châu-hóa và tìm cách sáng tạo ra một nền văn hóa và ngôn ngữ mới, đó là tiếng Afrikaans. Họ thường được xem như là một bộ lạc da trắng ở Phi Châu.

 
Tài liệu tham khảo:
– Swans Rachel, South Africa’s Black Writers Explore a Free Society’s Tensions,
New York Times, 24/6/2002
– Thomas Thale, After Apartheid
(http://www.safrica.info/ess_info/sa_glance/culture/923838.htm)
– The New Black Literature in South Africa

bài đã đăng của Trần Hữu Thục


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch