Eduardo Galeano, nhà văn Uruguay, sinh năm 1940, nổi tiếng với hai tác phẩm Memoria del fuego [Kí ức của lửa] và Las venas abiertas de América Latina [Những mạch mở tung của châu Mĩ La-tinh], đã được dịch ra hai mươi thứ tiếng. Bài dưới đây trích từ tác phẩm mới nhất của ông, Espejos. Una historia casi universal [Những gương soi. Một lịch sử hầu như của cả nhân loại].

 

 

 

 

 

 

Nền móng của cái đẹp

 

Chúng kia, vẽ trên vách, trên trần các hang động.

Những hình ảnh ấy biểu thị bò rừng, nai, gấu, ngựa, chim ưng, đàn bà, đàn ông. Chúng không có tuổi. Chúng ra đời cách đây đã hàng ngàn, hàng ngàn năm, nhưng vẫn tái sinh mỗi khi một cái nhìn mới chiêm ngưỡng chúng.

Làm sao họ đã có thể, những người đàn ông ấy, tổ tiên xa xưa của chúng ta, hoạ hình một cách tinh tế đến thế? Làm sao họ đã có thể, những người đàn ông ấy, những kẻ hung bạo bằng tay không vật lộn với thú dữ, tạo nên những hình ảnh kiều diễm đến thế? Làm sao họ đã có thể vạch nên những đường nét như tơ, những đường nét như thể từ đá vút lên và thoát đi? Làm sao họ đã làm được như thế, những người đàn ông ấy?

Trừ phi đó là: những người đàn bà ấy?

 

Nền móng của nghệ thuật vẽ người

Trong một lòng đá vịnh Korinthos, một người đàn bà ngắm nhìn gương mặt người tình say ngủ.

Dưới ánh sáng ngọn lửa, hình bóng phản chiếu trên tường.

Người tình, nằm bên nàng, sẽ ra đi.

Khi trời sáng, chàng sẽ lên đường chinh chiến, chàng sẽ đi về cõi chết. Và hình bóng chàng, bạn đường của chàng, sẽ ra đi cùng chàng và sẽ chết cùng chàng.

Trời vẫn còn tối. Người đàn bà tách một nhánh củi giữa đống than hồng và vẽ lại hình bóng trên tường.

Những đường nét ấy sẽ không ra đi.

Chúng sẽ không ôm nàng trong tay, điều ấy nàng dư biết, nhưng chúng sẽ không ra đi.

 

Nền móng văn chương của con chó

Árgos là tên một người khổng lồ trăm mắt và cũng là tên một thành phố Hi Lạp bốn ngàn năm tuổi.

Kẻ duy nhất nhận ra Odusseus, khi, cải trang, ông tới Ithákē, cũng mang tên Árgos.

Hómēros kể cho chúng ta rằng sau bao chinh chiến và bao biển cả, giả dạng làm một gã ăn mày ốm yếu rách rưới, Odusseus trở về và lại gần nhà mình.

Chẳng ai nhận ra ông. Chẳng ai, trừ một anh bạn không còn sủa, không còn đi được nữa, ngay cả nhúc nhích cũng không.

Árgos nằm bệt bên cửa khu nô lệ, không ai đoái hoài, ve ruồi cắn xé, chờ cái chết.

Khi nó thấy kẻ ăn mày kia lại gần, hay có lẽ nó đã linh cảm, nó ngẩng đầu, vẫy đuôi.

 

Nền móng của thói đàn ông chủ tể

Từ một cơn nhức đầu có thể sinh ra một nữ thần. Athéna vọt lên từ cái đầu đau nhức của Zeús, cha nàng, đã mở ra cho nàng chào đời. Nàng đã được hoài thai không có mẹ.

Mãi về sau, khi Thiên Đình phải tuyên một bản án khó khăn, lá phiếu của Athéna tại toà án chư thần tỏ ra là lá phiếu quyết định.

Để trả hận cho cha, Êléktra và em là Oréstês đã cắt họng mẹ bằng một nhát dìu.

Các Nữ Thần Báo Ác đọc cáo trạng. Họ đòi hai kẻ sát nhân phải bị ném đá đến chết, lập luận rằng sinh mạng một bà hoàng là thiêng liêng và kẻ giết mẹ không xứng đáng hưởng khoan hồng.

Apóllôn đảm nhận biện hộ. Ông khẳng định các bị cáo là con một người mẹ xấu xa và tình mẫu tử chẳng có gì quan trọng. Một người mẹ, Apóllôn tuyên bố, chỉ là luống cày trơ khấc nơi người đàn ông gieo hạt giống của mình.

Sáu trong số mười ba thành viên hội thẩm đoàn đồng ý xử phạt, và sáu yêu cầu miễn tội. Athéna giải quyết bế tắc. Nàng bỏ phiếu chống người mẹ nàng chưa từng có, và thế là nàng bảo đảm cuộc sống vĩnh cửu cho quyền lực đàn ông chủ tể ở thành Athễnai.

 

Nền móng của các chuyện thần tiên

Hồi đầu thế kỉ XVIII, Daniel Defoe, tác giả cuốn Robinson Crusoe, viết vài tiểu luận về kinh tế và thương mại. Trong một trong những tác phẩm được biết nhất của ông, Defoe ca ngợi sự đóng góp của chế độ thuế quan bảo hộ của nhà nước cho sự phát triển công nghiệp dệt nước Anh: nếu không có các vị vua đã, bằng sự thiết lập các rào cản hải quan và thu thuế, đem lại phồn vinh cho các nhà chế biến, hẳn nước Anh vẫn chỉ là nguồn cung cấp len sống cho công nghiệp nước ngoài. Defoe tưởng tượng thế giới mai sau là một thuộc địa mênh mông phục tùng các thị trường của nước Anh.

Sau này, khi dần dần giấc mơ của Defoe thành hiện thực, nhà cầm quyền đế quốc nghĩ ra cách cấm các nước khác đi theo con đường của mình, bằng bóp nghẹt hoặc bằng súng ống.

“Lên tới đỉnh cao rồi thì đạp đổ cái thang”, như lời kinh tế gia Đức Friedrich List.

Thế là nước Anh đã phát minh tự do mậu dịch. Ngày nay, các nước giàu tiếp tục kể chuyện hoang đường ấy cho các nước nghèo, những đêm mất ngủ.

 

Nền móng của ngôn ngữ

Năm 1870, vào lúc tàn cục một cuộc chiến năm năm, xứ Paraguay bị tận diệt nhân danh tự do mậu dịch. Từ giữa những đổ nát của Paraguay, cái tối yếu vẫn sống. Từ giữa những tử thi, sự tái sinh đã đến.

Ngôn ngữ nguyên thuỷ, ngôn ngữ guarani, vẫn sống và cùng ngôn ngữ này niềm xác tín lời nói là thiêng liêng.

Truyền thuyết xưa nhất kể rằng, trên mảnh đất này, ve sầu đỏ đã hót, châu chấu xanh đã hót và gà gô đã hót, và rằng như thế cây thông bá hương đã hót: từ hồn cây thông bá hương đã vang lên tiếng hót, trong ngôn ngữ guarani, chỉ những người Paraguay đầu tiên.

Họ chưa từng hiện hữu.

Họ ra đời từ lời nói đã đặt tên cho họ.

 

Nền móng của Hollywood

Họ rong ruổi trên lưng ngựa, mang mặt nạ, áo choàng trắng, thập tự trắng, đuốc giơ cao: những người da đen, thèm thuồng đàn bà da trắng, run rẩy trước những kị sĩ phục thù kia, những kẻ bảo vệ đức hạnh quý bà và danh dự quý ông.

Vào lúc những cuộc hành hình sôi sục, cuốn phim của David Wark Griffith, Một Quốc gia ra đời, là một bài tụng ca phù chú cho Ku Klux Klan.

Cuốn phim ấy là siêu phẩm đầu tiên của Hollywood và là thành công tài chánh lớn nhất của điện ảnh câm. Đó cũng đã là cuốn phim đầu tiên mà buổi chiếu đầu tiên diễn ra tại toà Bạch Ốc. Tổng thồng Thomas Woodrow Wilson đã đứng lên vỗ tay hoan nghênh. Ông hoan nghênh cuốn phim, ông tự hoan nghênh chính mình: người ca ngợi tự do ấy là tác giả các thuyết minh kèm theo các hình ảnh anh dũng kia.

Những lời của Tổng thống giảng rằng sự giải phóng các nô lệ, “ở miền Nam, quả là một đảo lộn văn minh”, miền Nam da trắng bị miền Nam da đen chà đạp.

Từ đó hỗn loạn tràn lan bởi người da đen “là những kẻ không biết tuân thủ lệ luật và chỉ biết xấc xược mà thôi”. Nhưng Tổng thống cho thấy một tia hi vọng: một đảng Ku Klux Klan vĩ đại sau cùng đã ra đời.

Và cuối cuốn phim, đích thân Jésus từ trên trời xuống ban phép lành.

 

Nền móng của Viễn Tây

Trong các phim cao-bồi, súng lục bắn nhiều đạn hơn đại liên và, trong các bài trí giả tạo của các truyện đầy thủ thuật ấy, thường thì sự chậm chạp và tẻ ngắt khiến cốt truyện chẳng còn đáng kể.

Các chàng cao-bồi, những con người lầm lì, kị sĩ cừ khôi ấy băng qua không gian đi cứu các người đẹp, thực ra là những công nhân nông nghiệp đói rách, không có bạn giống cái nào khác hơn đàn bò mà họ hộ tống qua sa mạc, và liều mình đổi lấy đồng lương mạt rệp. Họ chẳng giống chút nào Gary Cooper, John Wayne hay Alan Ladd. Đó là những người da đen, người México hay những người da trắng móm mém chưa bao giờ qua tay một nhân viên hoá trang nào.

Và những người da đỏ, chỉ được phụ diễn trong các vai độc ác nhất giữa những kẻ độc ác, chẳng có gì giống cái bọn ngu đần cài lông chim và vẽ mình sặc sỡ chỉ biết hú vang quanh chiếc xe ngựa găm đầy những mũi tên.

Viễn Tây là sáng chế của một nhóm nhà sản xuất đến từ Đông Âu. Đám di dân có khiếu kinh doanh bén nhạy ấy mang tên Laemmle, Fox, Warner, Mayer và Zukor. Trong các văn phòng ở Hollywood của họ, họ đã tạo nên huyền thoại phổ biến nhất của thế kỉ XX.

 

Nguyễn Khánh Long dịch
Theo bản tiếng Pháp của báo Le Monde Diplomatique
số tháng 6/2008

 

 

 

.

bài đã đăng của Eduardo Galeano

• Nền móng - 28.06.2010