“Nghệ Thuật Di Vật Cổ Việt Nam: Từ Đồng Bằng Ven Sông Tới Biển Rộng” đã ra mắt ở viện bảo tàng nghệ thuật (Museum of Fine Arts) thành phố Houston, Texas vào tháng 9 năm 2009 và hiện đang lưu diễn tại Asia Society (Hội Châu Á), thành phố Nữu Ước, từ nay cho tới ngày 2 tháng 5, 2010. Người giám tuyển cuộc triển lãm này là bà Nancy Tingley, một học giả tốt nghiệp từ đại học Berkeley, chuyên về môn khảo cổ Chàm, trước đây đã phụ trách lĩnh vực sưu tầm nghệ thuật Đông Nam Á tại viện bảo tàng San Francisco. Bà đã du lịch sang Việt Nam vào năm 1988 để bắt đầu quá trình khảo cứu về nghệ thuật cổ Việt Nam, với dự định vay mượn các di vật từ những viện bảo tàng trong nước để mang về Hoa Kỳ làm một cuộc triển lãm.

Hơn 20 năm sau, dự định của bà Nancy Tingley mới được thành hình vì hai lý do chính trị: (1) đến năm 1995 Hoa Kỳ mới có liên hệ ngoại giao với Việt Nam; và (2) từ sau biến cố 1975 cho tới trước năm 2003, Việt Nam không có luật cho phép những đồ cổ trong lãnh thổ Việt Nam được lưu hành ra ngoài nước qua những chương trình khảo cứu và vay mượn khởi xướng từ những viện bảo tàng hải ngoại. Đây cũng là lần đầu tiên–sau 47 năm–một cuộc triển lãm về nghệ thuật Việt Nam được xuất hiện ở Hoa Kỳ. (Năm 1963, viện bảo tàng Smithsonian ở Hoa Thịnh Đốn đã tổ chức một cuộc triển lãm tương đối khiêm tốn hơn về nghệ thuật Việt Nam, qua liên hệ ngoại giao vào thời đó với chính quyền miền Nam.)

Dư luận Hoa Kỳ và Việt Nam về cuộc triển lãm nghệ thuật cổ Việt Nam, tuy đã được hình thành sau những biến cố lịch sử trọng đại giữa hai quốc gia, đều đồng nhất trong khuynh hướng “đừng nhắc gì tới chiến tranh hay chính trị.” Khẩu hiệu “Việt Nam không chì là một chiến địa” (“Vietnam is more than [is not just] a war”) hiện được giới trí thức Hoa Kỳ và chính quyền Việt Nam dùng để tạo dựng một quá khứ khác–một quá khứ không khác gì khái niệm “hòa hợp cùng nồi” (melting pot) của Hoa Kỳ–bôi xóa mọi tranh chấp về chủng tộc và địa lý mà trước đây đã được Hoa Kỳ (cũng như Việt Nam) đề khởi để chứng minh vận mạng khai bờ (manifest destiny) của dân tộc.

Trong cuộc triển lãm hiện ở Hội Châu Á, khoảng 130 di vật cổ, vay mượn từ 9 viện bảo tàng của ba miền Bắc, Trung, Nam, trải qua một giai đoạn lịch sử gần 2,000 năm, đánh dấu 4 thời kỳ văn hóa ở vùng địa lý nay thuộc về lãnh thổ và lãnh hải Việt Nam:

(1) Văn hóa tiền sử Đông Sơn (miền Bắc, thế kỷ 7 trước Thiên Chúa tới thế kỷ 2 sau Thiên Chúa), với khoảng 50 trống đồng được khai quật; và văn hóa tiền sử Sa Huỳnh (Trung Phần Việt Nam, thế kỷ 5 trước Thiên Chúa tới thế kỷ 1 sau Thiên Chúa), với những chum sành lớn dùng để chôn người chết và các vật dụng sinh thời của họ;

(2) Văn hóa Phù Nam/Óc Eo (tỉnh An Giang, đồng bằng Sông Cửu Long, phồn thịnh vào khoảng thế kỷ 1-5 sau Thiên Chúa), với những vật trang sức tạc bằng vàng và đá quý, đồ gốm buôn bằng thuyền từ La Mã, Ấn Độ và Trung Hoa, cùng những tượng Phật ảnh hưởng bởi nghệ thuật Trung Đông và Ấn Độ;

(3) Văn hóa Chiêm Thành (Trung Phần Việt Nam, thế kỷ 5-15 sau Thiên Chúa), với những tượng thần Hindu và tượng Phật ảnh hưởng bởi văn hóa Ấn Độ nhưng linh hoạt và nhiều sắc thái dân gian;

(4) Những đồ gốm, vật trang trí và nữ trang lấy được từ quá trình khai quật tàu đắm ở Cù Lao Chàm trong thập niên 1990, tiêu biểu cho thời kỳ thương mại phồn thịnh của Hội An trong thế kỷ 16^th-18^th sau Thiên Chúa, khi cộng đồng người Minh Hương, người Bồ Đào Nha, và người Nhật đến Việt Nam lập nghiệp và được hưởng những khoan hồng thuế má từ chính quyền nhà Trịnh. Bà Nancy Tingley phỏng đoán rằng những di vật khai quật từ con tàu bị đắm ở Cù Lao Chàm (vào khoảng thế kỷ 15) là hàng hóa của một thương gia Việt Nam lúc đó sinh sống tại một quốc gia Đông Nam Á theo truyền thống Hồi giáo, vì đặc điểm nghệ thuật của những bình gốm được vớt lên vừa có sắc thái Việt Nam, vừa có những nét giúp người thương gia này hội nhập vào văn hóa mới của ông.

Vì cuộc triển lãm bao gồm hai thiên niên kỷ và biểu trưng quá nhiều sắc thái hỗn tạp từ những văn hóa khác nhau, nó không định nghĩa cho người xem thế nào là nghệ thuật hay triết lý “thống nhất” của con người Việt Nam. Trong chiều hướng này cuộc triển lãm tôn vinh khái niệm dung hòa văn hóa qua thương mại—một khái niệm “hậu hiện đại” rất thuận lợi cho chính quyền Việt Nam. Tinh thần “cởi mở” (muốn xóa nhòa dĩ vãng chiến tranh với Hoa Kỳ) của cuộc triển lãm này tương phản rõ rệt với cuộc triển lãm về những binh sĩ được tạc bằng đất sét (terra cotta warriors) thời đại Tần Thủy Hoàng hiện lưu diễn tại Hội Địa Lý Quốc Gia (National Geographic Society), Hoa Thịnh Đốn, biểu tượng cho sự đồng hóa, trật tự xã hội, cũng như tham vọng đế quốc gần như bất diệt của Trung Hoa. Bà Nancy Tingley phát biểu, “Tôi muốn chú trọng vào yếu tố thương mại của những di vật cổ, vì nó là lăng kính để nhìn vào những văn hóa; [tôi cũng thấy] một cuộc triển lãm từ đầu đến cuối chỉ chú trọng vào Việt Nam thì hơi quá đáng.” Ông Đặng văn Bài, Chủ tịch Hội Di Sản Việt Nam, thuộc Bộ Văn Hóa,Thể Thao và Du Lịch, cũng đồng tâm trong lời mở đầu quy phép cho danh mục triển lãm, “Nghệ thuật và văn hóa luôn luôn là nhịp cầu dẫn đến sự cảm thông cho những dân tộc trên hoàn cầu.”