Umberto Eco: “Chúng Ta Thích Những danh sách vì Chúng Ta Muốn được Bất Tử” (phần 1)
♦ Chuyển ngữ: Đinh Từ Bích Thúy ♦ 0 bình luận ♦ 4.03.2010
Phỏng vấn trên tạp chí mạng Der Spiegel (Tấm Gương) (ngày 11/11/2009) (bản Anh văn)
Nhà văn Umberto Eco tại viện bảo tàng Louvre (ảnh Lea Crespi, 2009)
LTS: Gần đây nhà văn/nhà ký hiệu học Umberto Eco được viện bảo tàng Louvre tại Paris mời đảm trách cuộc triển lãm Mille e tre (Một Ngàn Lẻ Ba–lấy ý từ bài hát trong vở opéra của Mozart về danh sách các tình nhân của Don Giovanni (“chàng có tới một ngàn lẻ ba người tình ở xứ Tây Ban Nha” (ma in Ispagna son già mille e tre). Trong dịp Mille e tre ra mắt vào tháng 11 năm 2009 (cuộc triển lãm đã chấm dứt đầu tuần tháng 2 năm 2010), Umberto Eco nói chuyện với tạp chí Spiegel về vai trò của các danh sách trong lịch sử văn hóa loài người, cùng những phương thức giúp chúng ta vượt qua cái chết và tại sao Google là một dụng cụ hiểm nghèo cho thế hệ trẻ.
Bài phỏng vấn được chia làm hai phần. Trong Phần I, Umberto Eco nói về lịch sử và vị trí văn hóa của các danh sách cổ. Phần II (đăng ngày mai, thứ Sáu 5/3/10), Umberto Eco so sánh khái niệm truyền thống về danh sách với cách thu thập thông tin của Google.
Tạp chí Spiegel: Chào ông. Ông được coi như một trong những học giả uyên thâm nhất hoàn cầu, và ông hiện cho ra mắt một cuộc triển lãm ở Louvre, một trong những viện bảo tàng quan trọng nhất hoàn cầu. Nhưng những đề tài khai triển bởi cuộc triển lãm này có vẻ thông thường quá: tinh chất của các danh sách, những nhà thơ liệt kê các thứ trong tác phẩm của họ và những họa sĩ thu thập những tĩnh vật trong tranh của họ. Tại sao ông lại chọn những đề tài này?
Umberto Eco: Danh sách là nguyên thủy của văn hóa. Nó là một phần cốt yếu trong lịch sử của nghệ thuật và văn chương. Văn hóa [loài người] đòi hỏi điều gì? Văn hóa muốn giải đáp khái niệm vô biên. Nó cũng muốn tạo dựng trật tự–không phải lúc nào cũng vậy, nhưng thường thường là thế. Và con người làm thế nào để đối diện với khái niệm vô biên, với những điều huyền hoặc không có giải đáp? Chúng ta chế tạo những danh sách, bản kê khai, những bộ sưu tầm trong các viện bảo tàng, bộ sách bách khoa, quyển tự điển. Có một điều gì rất quyến rũ khi ta liệt kê tổng số những chinh phục ái tình của Don Giovanni: 2,063 người đẹp, dựa theo danh sách trong bản aria il catalogo è questo của Lorenzo da Ponte, nhà soạn lời nhạc cho Mozart. Ngoài ra, chúng ta cũng có những danh sách thực dụng: bản kê các thứ hàng cần mua ở chợ, di chúc, thực đơn – tự chúng là những thành quả của văn hóa.
Spiegel: Như vậy một người có căn bản văn hóa nên được coi như một người giữ trật tự ở chốn hỗn độn?
Eco: Danh sách không hủy diệt văn hóa; nó tạo ra văn hóa. Bất cứ lúc nào chúng ta tìm hiểu về lịch sử văn hóa loài người, chúng ta sẽ kiếm thấy những danh sách. Thật vậy, những danh sách này sẽ làm chúng ta chóng mặt, hoa mắt: danh sách các vị thánh, những đội binh và các dược thảo, hay những báu vật và những tựa đề sách đã xuất bản. Cứ nghĩ đến những sưu tầm vạn vật trong thế kỷ 16 mà xem. Những tiểu thuyết của tôi cũng đầy mứa những danh sách.
Danh mục thư viện Thiểm tộc (A Sumerian library catalogue)
Tấm đá (từ kỷ nguyên 2 trước Thiên Chúa giáo) khắc danh mục các tác phẩm văn chương của một thư viện Thiểm tộc (Sumerian). Di tích này được khai quật từ Nippur, một thành phố quan trọng của văn minh cổ miền Mesopotamia, hiện là vùng hạ lưu nuớc Iraq (ảnh Raphael Chipault, bảo tàng Louvre)
Spiegel: Dân kế toán làm bản kê khai, nhưng chúng ta cũng kiếm thấy những danh mục trong tác phẩm của Homer, của Joyce và Thomas Mann.
Eco: Đúng vậy, nhưng những nhà văn này không phải là dân kế toán. Trong Ulysses, James Joyce tả cảnh Leopold Bloom mở các ngăn kéo tủ và nhìn thấy mọi thứ trong đó. Tôi coi đây là một bản kê khai của văn chương, nó biểu lộ rất nhiều về con người của Bloom. Hay thử đọc Homer. Trong tác phẩm thi ca The Iliad, nhà thơ cố phác họa cho độc giả sự bề thế của đạo quân Hy Lạp. Lúc đầu ông ví von: “Như lửa rừng phừng phừng trên đỉnh núi sáng lóe từ xa, đoàn binh xông tiến trong áo giáp chói ngời một vòm trời.” Nhưng Homer chưa toại nguyện trong cách ví von này. Ông không kiếm được một ẩn dụ chính xác, và ông cầu xin sự trợ giúp từ các nữ thần nghệ thuật. Sau cùng Homer khám phá ra cách liệt kê vô số tên các tướng lãnh Hy Lạp và các chiến thuyền của họ.
Bản ghi chép chiến lợi phẩm thời vua Thutmose III
Đây là những tấm đá trên tường Đền Amun, Kamak, ghi lại những chiến lợi phẩm mang về cho vua Thutmose III (1479-1425 BC:
“Chiến lợi phẩm đoạt được từ binh sĩ của tên hoàng tử khốn nạn thành Tunip:
Hoàng tử: 1
Lính tráng: 3029 mạng
Bạc: 100 dében (9 ký bạc)
Vàng: 100 dében (9 ký vàng)
Châu báu: đá da trời (lapis lazuli), ngọc lam, những đồ chứa bằng đồng” (ảnh Raphael Chipault, bảo tàng Louvre)
Spiegel: Nhưng làm như vậy có phải Homer đã ra khỏi khuôn khổ của thi ca?
Eco: Lúc đầu chúng ta nghĩ rằng danh sách hay bản kê khai là một di tích thật thô sơ và điển hình cho các văn hóa xa xưa, vì các văn hóa này không có một khái niệm gì rõ rệt về vũ trụ và do đó chỉ có thể liệt kê những thứ mà chúng tiếp thụ vào lúc đó. Nhưng, trong lịch sử văn hóa, các danh sách đã tồn tại từ đời này sang đời khác. Chúng không chỉ là một biểu hiệu của những văn hóa man dã. Trong thời đại Trung Cổ, khi con người đã khai triển một khái niệm rất rõ rệt về vũ trụ, những danh sách vẫn tiếp nối. Khi một khuynh hướng mới dựa trên thiên văn học trở nên phổ quát trong thời Phục Hưng và thời Ba-Rốc, những danh sách mới cũng được ra đời. Danh sách cũng là một khái niệm phổ thông trong thời hậu hiện đại. Nó có một sức hút ma quái, khó có thể cưỡng lại.
Claude Closky, Sư Ngôn (Marabout), giấy tô mực, in lưới (seriograph), Galerie Laurent Godin, Paris Photo © Joséphine de Bère
Spiegel: Nhưng tại sao Homer lại nêu tên các vị tướng và những chiến thuyền của họ, khi nhà thơ biết rằng ông không thể kể hết tên mọi danh tướng trong đoàn quân Hy Lạp?
Eco: Thi ca của Homer cố tạo tác địa hình cho mảnh giang sơn không thể diễn đạt. Mọi nghệ sĩ sẽ luôn luôn thử nghiệm điều này. Lúc nào chúng ta cũng bị cuốn hút bởi sự vô biên của không gian, bởi những chuỗi sao trời vô tận, những thiên hà nối gót những thiên hà. Một con người cảm thấy như thế nào khi ngẩng mặt nhìn trời? Hắn nghĩ hắn không đủ ngôn ngữ để tả những thứ hắn nhìn thấy. Loài người chưa ngừng chuyện tả trời, cho dù họ vẫn chỉ có thể tả những thứ họ hiện có khả năng nhìn thấy. Những cặp tình nhân cũng thế. Họ thiếu thốn ngôn ngữ, họ không có đủ ngôn từ để diễn tả mọi cảm xúc trong tình yêu. Nhưng có bao giờ những tình nhân lại ngừng ca tụng người họ yêu? Không, họ biết cách chế tạo những danh mục thân thương: mắt em đẹp quá, và miệng em thật đáng yêu, cả miếng xương đòn của em ….
Spiegel: Tại sao chúng ta lại phí tổn quá nhiều thời giờ để cố hoàn tất những thứ thật ra không thể hoàn tất?
Eco: Chúng ta có một biên giới, một biên giới nhục nhã, bẽ bàng: đó là cái chết. Vì vậy chúng ta yêu chuộng tất cả mọi thứ mà chúng ta cho là không có biên giới, và do đó, vô hạn định. Đây là một cách vượt qua cái chết. Chúng ta thích những danh sách vì chúng ta muốn được bất tử.
Phần Góp Ý/Bình Luận